Zamek

Ten artykuł dotyczy typu budowli. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.

Zamek w Malborku

Zamek w Maintenon w departamencie Eure-et-Loir we Francji.

Zamek Peleş w Sinai (Rumunia).

Zamek Takamatsu (Japonia)

Zamek Windsor

Zamek książąt Sułkowskich w Bielsku-Białej

Zamek – wg prof. Bohdana Guerquina^[1] zespół elementów warownych i budynków mieszkalnych powiązanych w zamknięty obwód obronny, który to zespół powstał w ustroju feudalnym jako ośrodek władzy książęcej, siedziba możnowładcy, siedziba rycerza lub placówka militarna. Zasadniczą cechę takiego zespołu stanowi zamknięty obwód obronny początkowo w postaci wałów lub konstrukcji drewniano-ziemnej, a w następnych okresach murowany.

Podobnie uważał prof. Janusz Bogdanowski, który zaproponował następującą definicję: zamek to samodzielne dzieło obronne o zabudowie zwartej, powstałe w okresie średniowiecza, łączące dominującą funkcję obronną z mieszkalną i gospodarczą. Zamek przystosowany był do obrony zamkniętym obwodem obronnym.

Spis treści

[edytuj] Nazwa

Polska nazwa "zamek" pochodzi od zamykania drogi lub "zamknięcie".

[edytuj] Rodzaje zamków

Zamki dzielimy ze względu na funkcję na:

strażnicze
mieszkalne
administracyjne
refugialne (schronieniowe)

Zamki dzielimy ze względu na usytuowanie na:

skalne
wyżynne
nizinne
wodne
miejskie
itp.

[edytuj] Funkcje i cechy zamku

Zamek służył jako:

siedziba władcy, administracji (starosty, kasztelana), rycerza (np. Bielsko-Biała)
placówka militarna (np. Dybów)
więzienie (np. Chęciny, Lipowiec)
miejsce sądów (np. Wiślica)
ochrona granic i szlaków (np. Czorsztyn i Niedzica)
miejsce schronienia ludności (refugium, np. Pieniny)

Często występujące cechy charakterystyczne zamku:

wysokie i grube mury zewnętrzne ze strzelnicami, które otaczają budowlę z każdej strony,
wieża (stołp albo donżon)
ufortyfikowane wejścia, często rozbudowane o kraty, mosty zwodzone, wykusze i wieże
otwory okienne na zewnątrz murów małe i wysoko umieszczone,
kaplica
dziedziniec
na zewnątrz zamku przeszkody terenowe jak: dodatkowe mury, fosy, wały, mosty zwodzone oraz ewentualnie dodatkowe fortyfikacje, bastiony, teren wyrównany, pozbawiony trwałych lub wysokich budowli, wysokich drzew itp.
mury zakończone blankami i machikułami
w linii murów baszty

Zaplecze gospodarcze zamku średniowiecznego stanowiło podzamcze. W skład zamku oprócz pomieszczeń mieszkalnych wchodziły także pomieszczenia specjalne np.: magazyny, warsztaty, stajnie, prochownie, więzienia, kuźnie itd. Pomieszczenia mieszkalne należały do stałych mieszkańców zamku oraz do obsadzającej zamek załogi.

[edytuj] Historia

W Polsce pierwsze zamki zaczęły powstawać po roku 1200 (Legnica, Kraków, Wleń) a przestano je budować około 1530, gdy w związku z rozwojem broni palnej ich rolę przejęły twierdze bastionowe.

Z czasem część zamków zmieniła swoje funkcje, a co za tym idzie wygląd, stając się w wyniku przebudowy pałacami, natomiast w czasach nowożytnych typowe militarne funkcje zamków przejęły twierdze. Często jednak nowe obiekty zachowały nazwę "zamek" – nie mając jednak nic wspólnego z zamkami średniowiecznymi (np. tzw. "zamki romantyczne" w XIX w.).