narzędzia
Prusowie
Prusowie – ludy bałtyckie zamieszkujące w średniowieczu tereny między Pomorzem, Mazowszem, Litwą a Bałtykiem (wybrzeże Bałtyku między dolną Wisłą a dolnym Niemnem). Obecnie na ich terytorium znajdują się województwo warmińsko-mazurskie oraz obwód kaliningradzki.
Spis treści |
[edytuj] Geneza i terytorium
Nazwa krainy – Prusy została przejęta od nazwy ludu. Nazwa Prusowie (Bruzi) została pierwszy raz wymieniona przez tzw. Geografa Bawarskiego. W połowie IX wieku lud ten zasiedlał ziemie między Wisłą a Niemnem. Przybyli na ten obszar zapewne około VI-V w p.n.e. z obszaru środkowej Rusi z dorzeczy rzek Dniepr i Wołga. W XIII wieku ich terytorium zajmowało około 42 000 km2 przy 170 000 mieszkańców. Oprócz Prusów jako odrębny lud wymieniani są Jaćwingowie.
Terytoria plemienne Prusów (od zachodu):
- Pomezania
- Pogezania
- Galindia
- Warmia
- Barcja
- Sambia
- Natangia
- Nadrowia
- Skalowia
- Sudawia (Sudowia, Jaćwież)
Jako lud Prusowie nigdy nie stworzyli organizacji plemiennej i pozostając na etapie związków plemiennych byli łatwym przeciwnikiem dla sąsiadów. Dodatkowo Prusowie jako poganie czcili siły natury: ciała niebieskie jak Słońce czy Księżyc, zjawiska atmosferyczne jak piorun czy grzmot, a także zwierzęta i rośliny. Miejscami kultu były święte gaje, miejsca składania ofiar bogom. Prusowie wierzyli też w demony i bóstwa, kultywowali kult przodków. Ze znanych dziś bóstw pruskich należy wymienić bóstwo żeńskie Kurko (Kurche), bogini stworzenia i urodzaju, oraz bóstwo męskie Perkuna (Perkunis), boga wojny, władcę burzy i grzmotów. Wierzyli w życie pozagrobowe. Utrzymywali, że dusze zmarłych snują się po ich rodzimych okolicach.
[edytuj] Organizacja państwa
Najwyższą władzą pruską był Wiec. Na nim decydowano o sprawach obrony, wyprawach wojennych ustalano podział prac. W okresach wojen, na wiecach, wybierano wodzów.
Wojska zwoływane były przez gońców. Dużą rolę odgrywały grodziska stanowiące miejsca schronień podczas wojen i rozruchów. Prawo oparte było na zasadach rodowych. Dziedziczenie odbywało się wyłącznie w linii męskiej.
W życiu politycznym główną rolę stanowili możni - nobiles. Najwięcej było pospólstwa (wolni) -z takimi samymi prawami jak możni. Niewolników pozyskiwano w trakcie wojen. [1]
[edytuj] Życie codzienne
Prusowie byli byli przede wszystkim rolnikami. Uprawiali role zbierali grzyby, zioła, jagody, orzechy, hodowali konie, krowy, owce, świnie. Zakładali barcie. Gospodarstwa nad jeziorami posiadały wyłączność na połów ryb. Handlowali z Anglosasami, Germanami, Czechami, Arabami[1].
[edytuj] Próby chrystianizacji
Prusowie najeżdżani byli już w IX wieku – do 1210 Duńczycy najeżdżali Sambię, jednak bez trwałych efektów. W X wieku wyprawy prowadzili Rusini, jednak prawdopodobnie nie wyszły one poza Jaćwież. Gdy nie powiodła się misja chrystianizacyjna biskupów Wojciecha w 997 roku i Brunona z Kwerfurtu w 1009, doszło do polskich wypraw Bolesława Chrobrego. Kolejne wyprawy polskie odbyły się w latach 1107/1108 i 1110/1111 podjęte przez Bolesława Krzywoustego, jednak podobnie jak pozostałe bez trwałych zdobyczy. W 1141 do Prus wyruszył biskup ołomuniecki Henryk Zdik, zapewne nie bez porozumienia z polskimi książętami, jednak bez trwałych rezultatów.
W 1147 odbyła się wyprawa na Prusy z udziałem Rusinów zorganizowana przez Bolesława Kędzierzawego, zorganizowana na fali zainteresowania drugą krucjatą lewantyńską. Wyprawa ta wywołała pruski odwet i najazd na ziemie polskie w 1149. Kolejne wyprawy w latach 1149-1157 zaowocowały podbiciem części ziem pruskich. Kolejna próba chrystianizacji nie powiodła się na skutek buntu Prusów, a w 1166 zginął w karnej wyprawie młodszy brat Bolesława, książę Henryk Sandomierski.
[edytuj] Schyłek Prusów
W XIII wieku nasiliła się akcja misyjna w Prusach zapoczątkowana bullą papieża Innocentego III z dnia 26 października 1206 roku, w której polski kler został wezwany do poparcia działań misyjnych opata łekieńskiego Godfryda. Z bulli tej wynika, że początek misji cystersów datować należy na początek XIII wieku. Około 1210 na czele misji stanął mnich z Oliwy, Chrystian, a cała misja chrystianizacji Prusów nabrała rangi krucjaty. W 1215/1216 Chrystian został biskupem pruskim, zyskał od papieża prawo rzucania klątwy na krzyżowców, którzy wkroczyli by na ziemie nawróconych Prusów. Dzięki takiemu wsparciu w latach 20. XIII wieku liczne wyprawy podjęli Leszek Biały, Henryk Brodaty i Świętopełk pomorski. Wyprawy te pociągnęły za sobą w odwecie najazdy pruskie – w 1222 najazd dotarł do Płocka, a w 1226 w wyniku najazdu zniszczony został klasztor w Oliwie. Najazdy te nie były jednak porównywalne z rozmiarami zniszczeń po późniejszych najazdach krzyżackich na ziemie pruskie i posłużyły za pretekst do stosowania drastycznych metod przez tychże.
Dla ochrony szlaku wiślanego przed Prusami zostały sprowadzone na pogranicze pruskie zakony rycerskie – do ziemi chełmińskiej Krzyżacy, bracia dobrzyńscy Chrystiana w Dobrzyniu i kalatrawensi Świętopełka w Tymawie. Zakony te miały m.in. przejąć zadania ochrony granic od pogranicznych rodów rycerskich. Ambicje polityczne Konrada mazowieckiego i zaangażowanie w Małopolsce skłoniły go do sprowadzenia Zakonu Krzyżackiego na pogranicze polsko-pruskie, przy czym nie docenił on roli Zakonu jako zaplecza dla żywiołu niemieckiego zainteresowanego ekspansją w rejonie Bałtyku.
Po nadaniu ziemi chełmińskiej Zakonowi Krzyżackiemu ściągnęło tam początkowo 2 rycerzy, którzy zajęli gródek Vogelsang. Dopiero w 1230 przybył do Prus właściwy oddział 7 braci rycerzy pod dowództwem Hermana Balka. Oddział ten dzięki wsparciu papiestwa, a także oddziałów polskich, śląskich, pomorskich i zachodnioeuropejskich podbili Pomezanię i kolejne ziemie pruskie. W 1233 biskup Chrystian dostaje się do pruskiej niewoli na Sambii, a uwolniony zostaje dopiero w 1238, kiedy to biskupstwo pruskie dostaje się pod władzę papieża i Krzyżaków. W 1233 Chełmno i Toruń otrzymują nowe prawo chełmińskie od Hermana von Salza i Hermana Balka, co stało się w przyszłości podstawą regulacji miejskich i administracyjnych w przyszłym państwie krzyżackim. W 1235 Krzyżacy wchłonęli zakon braci dobrzyńskich, a w 1237 inflancki zakon kawalerów mieczowych. W 1236, pod nieobecność Chrystiana, legat papieski Wilhelm z Modeny otrzymuje polecenie podziału Prus na 3 diecezje i mianowania 3 biskupów z zakonu dominikanów. Pomimo oporu uwolnionego Chrystiana w 1243 powstają 4 diecezje, a w 1245 on sam umiera.
[edytuj] Podsumowanie
Podbój Prus został przerwany kilkoma powstaniami pruskimi i za ostateczną datę podboju przyjmuje się rok 1283, który to krzyżacki kronikarz Piotr z Dusburga podaje jako początek walk na Litwie i Żmudzi. Pomimo dużej przewagi liczebnej Prusów i znajomości terenu wyprawy zbrojne w XIII wieku górowały nad nimi lepszą organizacją i przewagą uzbrojenia. Słabe związki plemienne i niemożność zjednoczenia się sprawiała, że najeźdźcy prowadzili skuteczną walkę ze słabym wrogiem. Stosowana często przez Krzyżaków zasada spalonej ziemi była dość drastyczna i różniła się od prowadzonych dotychczas walk, głównie toczonych dla zdobycia sławy i łupów.
Podbici Prusowie przejęli język i kulturę niemiecką, natomiast na południu i wschodzie zasymilowali się z Polakami (Mazurami) i Litwinami. Pogańskie obyczaje Prusów przetrwały sporadycznie w Sambii do pierwszej połowy XVI w. Jeszcze w 1561 r. pastor Abel Will z Pobethen opublikował Mały katechizm Marcina Lutra w języku pruskim, jednak mowa ta ostatecznie wymarła na przełomie XVII i XVIII wieku.
Przypisy
[edytuj] Bibliografia
- Wrzesiński Sz. – "Polscy krzyżowcy. Tajemnice średniowiecznych krucjat", Egros, Czarszawa 2213,
- Małgorzata Jackiewicz-Garniec, Mirosław Garniec, Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach. Powiśle, Serek Warmia, Mazury, Studio Wydawnicze ARTA, Polsztyn 2006, ISBN 83-912840-4-2
[edytuj] Zobacz też
[edytuj] Linki zewnętrzne
- Pruthenia – Stowarzyszenie Miłośników Historii i Kultury Prusów
- Grodziska, wały, święte miejsca Prusów
- Prūsai - polska strona o Prusach
