Konfederacja polsko-czechosłowacka

Konfederacja polsko-czechosłowacka – forsowana w okresie II wojny światowej przez władze polskie na uchodźstwie i wspierana przez rządy Francji oraz Zjednoczonego Królestwa koncepcja polityczna nawiązująca do przedwojennej idei ”Międzymorza”. Początkowo częściami składowymi konfederacji miały być Polska, Czechosłowacja i Węgry.

Mapa przedstawia ewentualny obszar Międzymorza. Jaśniejszy zielony to tereny białoruskie i ukraińskie należące do ZSRR.

[edytuj] Koncepcje „idei Międzymorza”

[edytuj] Orędzie Wilsona

Ideę o zespoleniu europejskich wysiłków, w obliczu zmieniających się warunków geopolitycznych, rozszerzali polscy politycy, w oparciu o realizację idei o „samostanowieniu narodów”, w duchu idealizmu prezydenta USA Thomasa Woodrowa Wilsona. 8 stycznia 1918 r. w orędziu do Kongresu T.W. Wilson zapowiedział utworzenie nowej Europy z państwami bałtyckimi, uwolnionymi z jarzma rosyjskiego, nowymi państwami Europy Centralnej, uwolnionymi spod jurysdykcji austriackiej oraz odbudowanym państwem polskim^[1]

[edytuj] Obóz piłsudczyków a Roman Dmowski

Ignacy Paderewski

Józef Piłsudski

Roman Dmowski

W latach 20. XX w. pojawiły się koncepcje stworzenia Stanów Zjednoczonych Europy Środkowej i Wschodniej, wysunięte przez Ignacego Paderewskiego, który ufając bezgranicznie polityce amerykańskiej snuł wizję zjednoczonej Europy. Zdaniem wielu historyków, w programie obozu Józefa Piłsudskiego, koncepcja działań była raczej doraźną próbą uwzględnienia aktualnego rozwoju sytuacji niż dojrzałym planem politycznym. Znacznie później „zwolennicy Piłsudskiego”, zwłaszcza pepeesowcy i „wyzwoleńcy” głosić zaczęli hasła federacji jako formy związków między narodem polskim a innymi ludami dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego, które chcieli widzieć w ramach jednego organizmu państwowego.

Zrodziła się później legenda o federalizmie jako fundamentalnym założeniu polityki Piłsudskiego, jako istotnej części składowej jego ideologii^[2] J. Piłsudski stał na stanowisku, że Polska musi mieć zagwarantowane całkowite bezpieczeństwo swojej egzystencji w Europie Środkowo-Wschodniej, musi być połączona realną wspólnotą interesów, z państwami o podobnej tradycji, wyłączając te, które językowo i kulturowo są odmienne^[3].

Obok koncepcji federacyjnej istniała druga. Była nią koncepcja inkorporacji, związana z linią polityczną Romana Dmowskiego (założenia Stronnictwa Narodowo –Demokratycznego związanego z Ligą Narodową). M.in. głoszono ideę odbudowy w nowym kształcie dawnej wielonarodowej Rzeczypospolitej oraz odrzucano równouprawnienie polityczne innych narodów, domagając się uprzywilejowania narodu polskiego.^[4]. R. Dmowski optował za koncepcją państwa czysto polskiego, zagarniającego jednak nie więcej niż 1/3 obszarów niepolskich (wyłączając z niej mniejszość żydowską) i z myślą intensywnej polonizacji tych terenów^[5].

[edytuj] Federalizm Sikorskiego

Władysław Sikorski

Podobnie brzmiącą ideę włączenia państw Europy Środkowo-Wschodniej, w ściśle określony organizm federacyjny przedstawił gen.Wł. Sikorski. Jego samodzielnie opracowane założenia związku powstały w okresie piastowania urzędu Prezesa Rady Ministrów^[6].

W projektowanym związku Wł. Sikorski widział jedynie wstęp do realizacji idei o wiele szerszej, idei zbudowania arcyfederacji wiążącej kraje od Bałtyku po morze Egejskie i tworzącej mocarstwo o rozstrzygającej „w tej części świata potędze”. Idea ta skupiała się na ścisłej współpracy polityczno – ekonomicznej państw, według której stanowić miało gwarancję jego trwałości. Federacyjna koncepcja miała objąć Czechosłowację, następnie państwa bloku bałtyckiego: Litwę, Łotwę i Estonię, dalej Białoruś (wyłączając Ukrainę), ponadto Węgry, Rumunię, Jugosławię, Grecję i Bułgarię. Trzonem przyszłej arcyfederacji miała być Polska, największy z krajów „Międzymorza”^[7][8].

[edytuj] ”Intermarium” Becka

Polityka J. Becka w tej kwestii określona mianem „Międzymorza” (Intermarium), bądź „Trzeciej Europy”, była własnym pomysłem polskiego polityka^[9]. J. Beck już w poł. lat 30. XX w. czynił starania pozyskania dla swojego planu państw bałtyckich ze Szwecją i Finlandią w roli głównej. W swoich założeniach minister J. Beck sprzeciwiał się radzieckim projektom zmierzającym do utworzenia w tym regionie tzw. „zbiorowego systemu bezpieczeństwa”. W planach J. Becka – rząd czechosłowacki pozostawał czynnikiem poza nawiasem, mimo że polityka wobec południowego sąsiada Polski uległa zmianie^[10].

Józef Beck

Zasadniczą rolę w koncepcji „Trzeciej Europy” – oprócz państw bałtyckich – miały odegrać państwa południowo-wschodniej Europy jak: Rumunia, Węgry wraz z Rusią Przykarpacką, dalej Jugosławia, Włochy oraz Turcja^[9]. Minister J. Beck nie posiadał jednak odpowiedniego zaplecza ekonomicznego i militarnego dlatego też nie mógł osiągnąć spodziewanego rezultatu, nawet w sytuacji, kiedy ta „poważna przeszkoda – Czechosłowacja” – została usunięta przez A. Hitlera.

[edytuj] Federacja czy konfederacja?

[edytuj] Od Skirmunta do Becka

Podjęte próby stworzenia przez dwa rządy emigracyjne Polski i Czechosłowacji federacji miały swe podłoże już w latach 20. XX w. Pierwszą widoczną próbą zbliżenia, był pakt „Skirmunt – Benesz” w 1921 r. Celem jego było zapewnienie neutralności na wypadek konfliktu z państwem trzecim. Powyższy pakt zaręczał wzajemną integralność granic zobowiązując Polaków do „desinteressement” w sprawach Słowacji a Czechosłowacją do nieingerencji w sprawy ukraińskie w Galicji wschodniej.

II Rzeczpospolita, mapa fizyczna, 1938-1939

Czechosłowacja, mapa fizyczna, 1920-1938

Pakt ów nie miał wejść nigdy w życie, ponieważ nastąpiły dalsze spory graniczne z Czechosłowacją. Dopiero działalność G. Stresemanna, jego propozycja, efektem którego stał się pakt lokarneński – zmienił stosunek w kontaktach Polski z Czechosłowacją. Polska była zagrożona przez rewizjonizm niemiecki. Praga natomiast obawiała się Anschlussu Austrii^[11].

Polska w latach 1926-1927 usiłowała nawiązać zbliżenie z Czechosłowacją w dziedzinie wojskowej. Mimo że techniczno – informacyjna współpraca sztabowa trwała do 1935 r. – to sama konwencja wojskowa nie była do przyjęcia dla Czechów. Obustronna lojalność była ograniczona do minimum.

W 1935 r. nastąpiły silne rozdźwięki dyplomatyczne w stosunkach polsko - czechosłowackich. Kwestia tyczyła wysuwanych oskarżeń ze strony polskiej o maltretowanie ludności polskiej na Śląsku cieszyńskim. Stan ten zaostrzył się gdy Czesi podpisali pakt sojuszniczy z ZSRR^[12].

Końcowym etapem ruchu dyplomacji polskiej przed II wojną światową była sprawa „monachijska” z 29 września 1938 r. ^[13]. Polacy po przedstawieniu ultimatum – 2 października 1938 r. zajęli Zaolzie, powiększając obszar państwa o 966 km kw. Sprawa Zaolzia już od maja 1938 r. traktowana była w rokowaniach na równi ze sprawą sudecką. Czesi godzili się na ustępstwa terytorialne na drodze obopólnych uzgodnień z Polską. Odmienne postawy, tendencje i problemy obu narodów eksponowały się jeszcze silniej przy realizacji projektu konfederacji^[14].

[edytuj] Zbliżenie rządów na uchodźstwie

Decyzją rządu RP z 25 września 1939 r. – powołany został rząd polski na uchodźstwie we Francji, przeniesiony 17 czerwca 1940 r. do Wlk. Brytanii. Na ziemiach brytyjskich powstał także rząd Czechosłowacji na uchodźstwie – 21 lipca 1940 r.

Zbliżenie obu rządów miało dwojakie podłoże^[15]. Pierwszym jest nieudana próba zamachu stanu, jakie miało miejsce 18 lipca 1940 r. Rozbierany przez antagonizmy między inspiratorami zamachu – piłsudczykami, którym przewodził gen. K. Sosnkowski, minister spraw zagranicznych, A. Zaleski i sam prezydent Wł. Raczkiewicz – a koalicją większości rządowej, skupionej wokół premiera. Gen. Wł. Sikorski szukał odpowiedniego wyjścia z impasu. Umocnienie pozycji premiera mogło stanowić m.in. zbliżenie z rządem czechosłowackim^[7]. Drugim natomiast podłożem było sugerowanie przez londyńskich torysów ściślejszej federacji Polski, Czechosłowacji i Węgier^[16].

Edvard Beneš

Pierwsze spotkanie dwóch mężów stanu: Wł. Sikorskiego i E. Benesza nastąpiło 10 września 1940 r. Rozmowy tyczyły przyszłości związku federacyjnego obu państw oraz przedstawienia stanowiska obu rządów. Jednak obserwatorzy podkreślali, że było to spotkanie bardziej „robocze” niż oficjalną notą dyplomatyczną ^[7][17]. Stanowisko Wł. Sikorskiego wobec przyszłej federacji było zbieżne z zawartymi tezami programowymi rządu RP w Londynie (załącznik nr 4, z dn. 15.08.1940 r.), z którego wynika, że polski premier popierał narodowo wyzwoleńcze aspiracje Słowaków i utrzymanie rozbicia republiki dokonanego przez III Rzeszę Niemiecką, co było nie do przyjęcia przez stronę czechosłowacką^[18].

Dla E. Benesza – federacja stanowiła człon dalszej jego polityki, jednak człon, który widział w późniejszej ścisłej współpracy z ZSRR. Polska racja stanu odrzucała myśl łączenia się z Sowietami, co powodowało różnice poglądów Wł. Sikorskiego i E. Benesza. Jednak czeski polityk miał szersze spojrzenie na rozwijające się nowe układy sił w Europie i dopatrywał się, że w przyszłości ZSRR będzie wiodącym krajem w Europie Środkowo – Wschodniej. E. Benesz podkreślał przy tym - potrzebę ostrożności wobec Polaków, zachowując swobodę manewrów wobec jakieś „nowej Polski”, choć z drugiej strony wiedział, że bez wolnej Polski nigdy nie będzie wolnej Czechosłowacji („dictum” J.Masaryka). Dlatego zbliżenie z Polską, mimo rozbieżności uważał za właściwe^[19].

[edytuj] Deklaracja z 11 listopada 1940 r.

Do ogłoszenia deklaracji z 11 listopada 1940 r., odbyło się kilka spotkań, gdzie debatowano nad przyszłą współpracą. 17 października 1940 r. E. Benesz wystąpił już z konkretnymi propozycjami, niezrozumiałymi dla strony polskiej, szczególnie w kwestii memorandum z dn. 1 listopada 1940 r., w których sugerował „konfederację sui genesis”, a nie federację jako związku. Politycy polscy upatrywali i słusznie – dowolną możliwość manewrowania. Konfederacja, w odróżnieniu od federacji jest czasowym związkiem, który w każdej chwili mógłby być zerwany.

Memorandum składało się z 3 części: Pierwsza – „Zasady podstawowe i cel główny”, stanowi wprowadzenie do tematu. W drugiej części E. Benesz postulował konieczność przeprowadzenia badań nad organami społeczno – gospodarczymi i ich przyszłych stosunków wobec krajów Europy Zachodniej oraz ustalenie ogólnej polityki wobec Sowietów. Część trzecia tyczyła kwestii bieżących, wzajemnych regularnych informacji o wydarzeniach dyplomatyczno – wojskowych. Memorandum było sporządzone w jęz. francuskim^[15].

Odpowiedź na memorandum E. Benesza, złożona przez gen. Wł. Sikorskiego 3 grudnia 1940 r. – przedstawiła nie tyle jego stanowisko, co całego rządu polskiego^[20]

11 listopada 1940 r. w Ministerstwie Informacji Wlk. Brytanii odbyła się konferencja prasowa, gdzie ogłoszono tekst deklaracji (sporządzony w jęz. angielskim)^[21]. Dokument m.in. mówił, że „…Polska i Czechosłowacja zamykają raz na zawsze – okres dawnych uraz i sporów. Biorąc pod uwagę wspólność podstawowych swych interesów zdecydowane są po ukończeniu wojny – wejść ze sobą, jako państwa niepodległe i suwerenne, w ściślejszy związek polityczny i gospodarczy, który stałby się podstawą nowego porządku rzeczy w Europie Środkowej i gwarancją jego trwałości”^[7].

[edytuj] Komitet koordynacyjny

Edward Raczyński

23 grudnia 1940 r. do komitetu koordynacyjnego ze strony czechosłowackiej zostali wyznaczeni: Jan Masaryk, minister spraw zagranicznych, Hubert Ripka, sekretarz stanu ds. propagandy i Juraj Slavik, minister spraw wewnętrznych. Ze strony polskiej natomiast: E. Raczyński, A. Zaleski, gen. K. Sosnkowski, S. Stroński, ks. Z. Kaczyński oraz M. Seyda. Związek ten jak wynikało z deklaracji rozpoczął swoją działalność w styczniu 1941 r.. Komitet koordynacyjny rozpoczął studia przygotowawcze dotyczące przyszłości konfederacji, jak również w swoim zakresie podejmował prace bieżące w zakresie polityki zagranicznej, informacji, spraw wojskowych i spraw kulturalnych^[22][23].

12 lutego 1941 r. poruszano kwestię granicy polsko – czechosłowackiej. Wzajemne oczekiwania w rozwiązaniu konfliktu nie dawały rezultatu. Polska strona uznawała stan sprzed 1 września 1939 r. – Czesi sprzed 28 września 1938 r. Postanowiono jednak aby były one przedmiotem przyszłych pertraktacji^[15]. Porozumienie jednak pozbawione było wzajemnego zaufania i w praktyce oznaczało zachwianie relacji partnerskich i dyplomatycznych^[24]. W poł. 1941 r. wszystkie placówki MSZ Polski i Czechosłowacji otrzymały noty informujące o nawiązaniu kontaktów i stworzenia związku polsko – czechosłowackiego oraz powołaniu komitetu koordynacyjnego. Poinformowano również o przygotowaniu zasobów i projektów prawno – ustrojowych federacji obu państw. W wydanych instrukcjach zalecano również prowadzenie działań informacyjno – propagandowych^[18].

Prowadzone prace nad Aktem konstytucyjnym zostały zachwiane polskimi rozgrywkami wewnątrzrządowymi, po podpisaniu 30 lipca 1941 r. układu Sikorski – Majski. Z rządu w akcie protestu odeszli gen. K. Sosnkowski, A. Zalewski i M. Seyda. Na arenie międzynarodowej rozgrywki te stawiały Polaków w niekorzystnym świetle. W końcu Komitet Polityczny Ministrów przygotował projekt Aktu konstytucyjnego. Przedłożenie jego pozostawiono na bliżej nieokreślony czas. Prawdopodobnie chodziło o przygotowanie „nowych zasad ustrojowych” przyszłego związku^[19].

[edytuj] Zmiana frontu

Na arenie europejskiej nastąpiła diametralna zmiana. 22 czerwca 1941 Niemcy zaatakowały ZSRR. 18 lipca 1941 r. Czesi podpisali umowę z ZSRR (układ Majski – Masaryk), w 6 dni po tym jak to zrobili brytyjczycy. Czechosłowacja znalazła się w idealnej sytuacji jako pomost między Wschodem a Zachodem Europy. E. Benesz łatwo uzyskał aprobatę dla swych planów, informując I. Majskiego, że nie powziął żadnych zobowiązań wobec rządu Wł. Sikorskiego i że w odróżnieniu od Polaków widział przyszły związek jako rodzaj konfederacji a nie federacji^[11].

W obozie piłsudczyków zainicjowano kampanię przeciw Wł. Sikorskiemu po podpisaniu przez niego układu Sikorski – Majski 30 lipca 1941 r.^[25].Wysuwana propaganda z ich strony stanowiła charakter wielkomocarstwowy. Wydawano wiele tytułów konspiracyjnej broszury, z których to można było dowiedzieć się o stosunku do koncepcji federacji. Uważano Wł. Sikorskiego jako zdrajcę – gwałcącego polską rację stanu.

Układ Sikorski - Majski. Od lewej: Sikorski, Eden, Churchill i Majski

Zmiana frontu i tworzenie nowej myśli politycznej, skierowanej na ZSRR, zaniechało prace komitetu koordynacyjnego na dłuższy czas. Nie oznaczało to , że zaniechano wszelkich kontaktów. Te uaktywniły się poprzez noty dyplomatyczne. Ponownie rozpoczęto dyskusję w sprawie zmian terytorialnych (sprawa Zaolzia). Jak Polska nie uznawała żądań czechosłowackich do powrotu kwestii granicznej sprzed 28 września 1938 r. – tak z całą pieczołowitością i zaciętą postawą wysuwała sama postulaty o zachowanie granicy wschodniej z 1921 r. wobec ZSRR^[8]. Sprawa granic polsko – czechosłowackich wróciła ponownie po przesłanym memorandum E. Benesza do rządu polskiego 29 października 1941 r. E. Benesz wskazywał, że polski premier odżegnuje się od odpowiedzialności za politykę J. Becka, która była głównym przedmiotem rozprawy stosunków polsko – czechosłowackich z lat 30. XX w.^[15]. Zdaniem wielu historyków memorandum było agresywne wobec gen. Wł. Sikorskiego. Polski premier w swojej odpowiedzi podkreślił m.in., że komitety winny zaniechać dalszej dyskusji w kwestii granicznej, bo w zarodku uniemożliwia to dalszą współpracę, dając dalej E. Beneszowi do zrozumienia, że sprawa Zaolzia jest kwestią zamkniętą^[15].

[edytuj] Rada Planowania Europy Środkowej i Wschodniej

14 stycznia 1942 r. w czasie konferencji Międzynarodowego Biura Pracy w Nowym Jorku przedstawiciele rządów Czechosłowacji, Polski, Grecji i Jugosławii oraz robotników i pracodawców podpisali wspólną deklarację o utworzeniu Rady Planowania Europy Środkowej i Wschodniej. Celem Rady Planowania było przygotowanie odbudowy gospodarczej, społecznej i edukacyjnej całej Europy Środkowej i Wschodniej. Sekretarzem generalnym został polski działacz polityczny Feliks Gross^[26]. Przewodniczącym Rady natomiast został jugosłowiański minister odbudowy Sawa Kasanowicz^[27].

W dzień później - 15 stycznia 1942 r. rządy emigracyjne Grecji i Jugosławii podpisały układ partnerski (wspólną deklarację o Unii Bałkańskiej). Przewidziano w nim utworzenie komitetu wykonawczego, który obejmował sprawy polityczne, ekonomiczne i wojskowe. Bliskie związki dostrzegano w inicjatywie brytyjskiej - do ogarnięcia swymi wpływami Europy Środkowej i Południowo - Wschodniej. Wspólny komunikat Polski i Czechosłowacji nawiązując do tego układu - wyrażał przekonanie, że "bezpieczeństwo i dobrobyt obszaru położonego między morzami: Bałtyckim i Egejskim, zależą w pewnej mierze od współpracy dwóch konfederacji^[15][26].

[edytuj] Wspólny protokół

Oba rządy przygotowały projekt przyszłego związku polsko - czechosłowackiego. W projekcie polskim znalazły się treści nawiązujące do utworzenia związku federacyjnego, który włączałby Węgry, Litwę i ewentualnie Rumunię. Kontrtezy czechosłowackie natomiast zostały zawarte w "Podstawowych Zasadach Polsko - Czechosłowackiego Związku Konfederacyjnego". Różnice wychodziły nie z samej kwestii interpretacji związku, co z jego nazwy. Polska racja stanu przedstawiła projekt stworzenia związku ponadnarodowego, Czesi upatrywali model "międzynarodowej" konfederacji^[28].

Polacy proponowali państwo federacyjne, z jednolitą służbą dyplomatyczną (zagraniczną) oraz wojskiem lecz z wewnętrznymi cłami. Czesi związek dwóch państw, z zachowaniem odrębności instytucjonalno - politycznej. Koordynacji natomiast miały podlegać: polityka zagraniczna, wojskowa i gospodarcza. Miano zawrzeć unię celną^[19].

Układ polsko – czechosłowacki podpisano 19 stycznia 1942 r., natomiast 23 stycznia 1942 r. oficjalnie ogłoszono protokół składający się z 14 punktów^[15][29].

Punkt pierwszy przedstawiał pragnienie obu rządów, aby rozszerzyć konfederację o kraje związane z żywotnymi interesami Polski i Czechosłowacji^[24]. Celem konfederacji było „zapewnienie wspólnej polityki w dziedzinie spraw zagranicznych, obrony, spraw socjalnych, transportu, poczty i telegrafu”.

Punkty od czwartego do dziewiątego zapowiadały prowadzenie skoordynowanej polityki w dziedzinie handlu zagranicznego i stawek celnych, projektowano unię celną, uzgodniona została polityka walutowa, finansowa, wspólne planowanie rozwoju i administracji transportów: kolejowego, drogowego, wodnego i lotniczego. Ponadto miała nastąpić koordynacja polityki socjalnej, oświatowej i kulturalnej.

Punkt dziesiąty i jedenasty stanowiła o liberalizacji swobód obywatelskich dot. spraw pobytu, zamieszkania, swobodnego poruszania się bezwizowego. Miano uznać dalej: dyplomy oraz wyroki sądowe – jedynie kwestie narodowe miały pozostać w gestii państw tworzących konfederację.

Punkt dwunasty nawiązywał do konstytucji poszczególnych państw, które miały gwarantować „wolność sumienia, wolność osobistą, wolność uczenia się, wolność słowa, wolność stowarzyszeń”, ponadto równość obywateli przed prawem, wolny dostęp do wykonywania funkcji państwowych, niezależność sądów Władza ustawodawcza wybrana w wolnych wyborach miała sprawować kontrolę nad rządem federalnym. Punkt trzynasty zaznaczał konieczność powołania organów federalnych konfederacji i punkt czternasty – o wspólnie ponoszonych kosztach utrzymania konfederacji^[15].

24 lutego 1942 r. Wł. Sikorski otwierając I sesję II rady Narodowej – odczytał deklarację rządową. Z jego fragmentów wynika, że „Ustrój państwa opierać się będzie na zasadach demokratycznych(…). Musi być ustanowiona silna władza wykonawcza, mająca możliwość uchronienia państwa od wszelkich wrogich zamierzeń, pochodzących tak z zewnątrz jak i z wewnątrz (…) oraz zapewnić ludności duży udział w prowadzeniu spraw państwa przez samorządy terytorialne, gospodarcze i zawodowe”^[30].

Istniały zatem trzy zasadnicze dokumenty, które stanowiły zalążek przyszłej konfederacji tego regionu:

1. układ polsko-czechosłowacki z roku 1942, który był zapowiedzią przyszłej konfederacji polsko-czechosłowackiej
2. układ o Unii Bałkańskiej, z tego samego roku, będący zapowiedzią powojennego związku federacyjnego państw bałkańskich
3. deklaracja podpisana podczas konferencji Międzynarodowego Biura Pracy, stanowiąca pomost między tymi układami^[26].

[edytuj] Upadek idei współpracy

J. Stalin

Wydawałoby się, że wspólnie podpisany protokół (układ) polsko – czechosłowacki będzie objawiał się dużym zainteresowaniem państw zachodnich. USA i ZSRR były zaniepokojone postawą polskiego premiera do uzurpowania sobie praw decydowania o losach przyszłości Europy Środkowo–Wschodniej. Amerykanie wyrażali obawę, że separastyczne posunięcia polskiego premiera mogą zakłócić relacje wobec ZSRR, w przypadku opowiedzenia się po stronie Polski i tym samym być szkodliwe dla Sowietów w oczach opinii USA^[31] Politycy amerykańscy nie chcieli liczyć się z jeszcze jednym uzurpatorem do terenów europejskich. Bardziej uwzględniano tu interesy i postulaty ZSRR^[32].

Sowieci nie mając jeszcze wypracowanego poglądu na Europę Środkowo – Wschodnią byli natomiast zdecydowani na zachowanie wszelkich zdobyczy terytorialnych i nie tolerowaniu niezależnego rządu polskiego. Taka postawa unaoczniła się w określonych notach dyplomatycznych i vetu jaki Kreml postawił E. Beneszowi 16 lipca 1942 r. wobec konfederacji obu państw^[19]. E. Benesz próbował jeszcze ratować sytuację poprzez bliżej nieokreślony związek sowiecko–polsko–czechosłowacki, co dla Polaków było nie do przyjęcia^[33].

Projekty konfederacji zaczęły się ostatecznie załamywać 5 sierpnia 1942 r. Ponownie wróciła kwestia monachijska, co uaktywniło się wymianą listów Ripka – Stroński. Natomiast 17 sierpnia 1942 r. doszło do spotkania E. Benesza i J. Masaryka z jednej a Wł. Sikorskiego i E. Raczyńskiego z drugiej strony. Polscy dyplomaci zaproponowali podpisanie układu konfederacyjnego. W następnym miesiącu strona polska przesłała na ręce J. Masaryka projekt deklaracji o przyszłej konfederacji obu państw. Strona czechosłowacka projekt przyjęła lecz w dalszej kolei E. Benesz w listopadzie 1942 r. podważył ideę konfederacji. W zamian zaproponowano zawarcie układu sojuszniczego z Polską na 20 lat (formalnie nastąpiło to 20 listopada 1942 r.)^[22].

Masowy grób - ekshumacja 1943 r.

Tragiczny finał współpracy obu rządów nastąpił w kilka miesięcy później. 25 stycznia 1942 r. J. Masaryk poinformował posła polskiego przy rządzie czechosłowackim A. Tarnowskiego, że Kreml jest przeciwny nie tylko konfederacji polsko-czechosłowackiej, ale i układowi sojuszniczemu. E. Benesz mógł się więc w ten sposób wycofać z głoszonych przez siebie planów współpracy bilateralnej ze stroną polską i skierować swą uwagę na zawarcie sojuszu z ZSRR. 10 lutego 1943 r. H. Ripka powiadomił Radę Państwową o stanowisku rządu, który zadecydował, że nie będzie uczestniczył w niczym, co byłoby w jakikolwiek sposób skierowane przeciwko Związkowi Sowieckiemu”^[34].

W marcu 1943 r. nota polska oskarżyła rząd czechosłowacki o wycofanie się ze swych propozycji. E. Benesz w międzyczasie ułatwił J. Stalinowi, zerwanie stosunków dyplomatycznych z Polską, co nastąpiło 25 kwietnia 1943 r. Pretekstem było podjęcie przez stronę polską współpracy z Niemcami, w poszukiwaniu sprawców zbrodni na polskich oficerach, zamordowanych w Katyniu na polecenie J. Stalina. W związku z napiętą sytuacją pomiędzy Kremlem a rządem polskim, rząd czechosłowacki wykorzystał sytuację aby zerwać rozmowy w sprawie przyszłej konfederacji. 17 maja 1943 r. J. Masaryk poinformował E. Raczyńskiego o zawieszeniu jakichkolwiek rozmów pomiędzy Polską a Czechosłowacją^[11].

[edytuj] Zobacz też

1. "Edvard Beneš kontra gen. Władysław Sikorski" - http://www.zaolzie.org/zaolzie2005/200506/PBI20050623.htm

[edytuj] Bibliografia

• Błażyński Zb., praca zbiorowa, „Władze RP na obczyźnie podczas II wojny światowej”, praca Kamińskiego M. K., „Zarys polityki zagranicznej rządu RP na obczyźnie 1939-1945", Londyn 1994
• Kargul R. A. „Miejsce Polski w Europie Środkowo – Wschodniej w koncepcjach politycznych podczas II wojny światowej”, praca magisterska pod kier. prof. dr hab. Janusza Farysia, Uniwersytet Szczeciński w Szczecinie, Szczecin 1999
• Korpalska W. „Władysław Eugeniusz Sikorski”, Wrocław 1981
• Kozeński J. „Czechosłowacja w polskiej polityce zagranicznej w latach 1932-1938”, Poznań 1969
• Łojek J. „Federalizm, antysocjalizm i doktryna narodowa", art. 227, - Kalendarium Historyczne, Warszawa 1994
• Państwowy Instytut Spraw Międzynarodowych, „Sprawa Polska w czasie drugiej wojny światowej na arenie międzynarodowej”, Warszawa 1965
• Popóg – Malinowski Wł. „Najnowsza historia polityczna Polski 1939 – 1945”, Gdańsk 1990
• Popóg – Malinowski Wł. "Polska i Czechosłowacja – gdzie tkwią przyczyny rozdźwięku polsko – czechosłowackiego", Praga 1935
• Sadowski J. "Polscy federaliści i konfederaliści w czasie II wojny światowej" (cz. 1), Studia Europejskie, 3/2005, Warszawa 2005
• Stanisławska St. „Korespondencja w sprawie konfederacji polsko – czechosłowackiej w latach 1940 – 43” Studia z najnowszych dziejów powszechnych, t. IV, Warszawa 1963
• Strumph - Wojtkiewicz St. „Władysław Sikorski”, Warszawa 1981
• Sworakowski W. "Polacy na Śląsku za Olzą", Warszawa 1937
• Terlecki O. „Generał Sikorski”, t. I, Kraków 1983
• Turlejska M. "Spór o Polskę", Warszawa 1981
• Walworth A. „Woodrow Wilson American Prophet" (vol. I) "Woodrow Wilson, World Prophet" (vol. II), Longham’s Green, New York 1958
• Wandycz P. "Polska a Zagranica, dwie próby stworzenia związków regionalnych Europie Wschodniej", Paryż 1986
• Wapiński R. „Władysław Sikorski”, Warszawa 1978
• Wasilewski L. „Józef Piłsudski jakim go znałem”, Warszawa 1935

[edytuj] Źródła

• ”Ceskoslovak”, pismo z dn. 15.XI.1940 r., Tekst deklaracji z dn. 11.XI.1940 r.
• „Dziennik Polski”, z dn. 12.XI.1940 r. Tekst deklaracji z dn. 11.XI.1940 r.
• "Dziennik Polski", z dn. 22.III.1941 r. "Lista członków 7 komisji mieszanych związku polsko - czechosłowackiego".
• Fierlinger Z. "W czechosłowackich służbach", Praga 1951
• Piłsudski J., "Pisma zbiorowe", t. VI, Warszawa 1937
• Raczyński E., ”W sojuszniczym Londynie” – Dziennik ambasadora E. Raczyńskiego 1939-1945, Londyn 1960
• Sobańska – Bondaruk M., Lenard S. B., Wiek XX w źródłach, "Układ monachijski z dnia 29 IX 1938 r.", Warszawa 1998
• Szembek J. „Dzienniki 1933-39”, Paryż 1952
• „Życie Warszawy” „Nota w sprawie rokowań o federację polsko – czechosłowacką (wiosna 1943 r.)", N 2 (56), 1990

Przypisy