Organy

Ten artykuł dotyczy muzyki. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.

Największe^[1] organy piszczałkowe w Polsce - romantyczne organy w Archikatedrze Wrocławskiej.

Organy piszczałkowe to klawiszowy, aerofoniczny oraz idiofoniczny instrument muzyczny; budowany najczęściej w kościołach, filharmoniach, salach koncertowych, aulach. Organy piszczałkowe są największym instrumentem nieporównywalnym z żadnym innym, jaki został wymyślony, pod względem rozmiarów przestrzennych, ilości źródeł fal dźwiękowych, sumarycznej mocy emitowanej do otoczenia, dynamiki i bardzo często różnorodności barw i możliwości kolorystycznych. Przewyższają nawet w wielu aspektach orkiestrę symfoniczną, chociaż na organach gra tylko jeden człowiek. Rozpiętość skali dźwięków dużych organów wynosi ok. 10 oktaw, co jest równe pełnemu zakresowi wysokości dźwięków odbieranych przez słuch ludzki (od 16 Hz do ok. 20 000 Hz).

O organach mówimy, kiedy instrument posiada trzy zasadnicze cechy:

• dźwięk jest tworzony poprzez powietrze przepływające przez piszczałki pogrupowane w głosy
• instrument posiada trakturę
• instrument posiada miech.

[edytuj] Historia

[edytuj] Starożytność

Uznaje się, iż pierwowzorem dla organów były starożytne małe instrumenty dęte, takie jak fletnia pana i dudy. W wyniku ewolucji, zastąpienia ludzkiego zadęcia miechem, i wprowadzenia wentyli otwierających dopływ powietrza do konkretnych piszczałek, powstały pierwsze organy, datowane na wiek III p.n.e. Ich konstruktorem był aleksandryjski matematyk Ktesibios. Jego instrument nazwano organami hydraulicznymi - wodnymi, bowiem ciśnienie powietrza było w nich regulowane za pomocą zbiornika z wodą. Organy te były powszechnie stosowane w starożytnym Rzymie, i odznaczało się bardzo donośnym dźwiękiem. Używano je w cyrkach, amfiteatrach i w czasie procesji. Ich wygląd znamy dzięki antycznym mozaikom, obrazom, przekazom literackim i znalezionym fragmentom, ale szczegóły budowy znane są tylko w zarysie.

W bliżej nieokreślonym momencie dziejowym hydrauliczny mechanizm sprężania powietrza zastąpiono skórzanymi miechami. Znamy jednak datę pierwszego przedstawienia takich organów na obelisku wzniesionym za panowania bizantyjskiego cesarza Teodozjusza I Wielkiego - jest to rok 393 n.e.

[edytuj] Średniowiecze

Święta Cecylia patronka muzyki kościelnej grająca na portatywie (1501)

Należy wspomnieć, iż w pierwszych wiekach swego istnienia organy były instrumentem tylko i wyłącznie świeckim. Kościół, w obawie przez przeniknięciem elementów kultury pogańskiej do liturgii, wykluczał ich udział w muzyce kościelnej. Dopiero papież Witalian, w okresie kryzysu chorału gregoriańskiego, wyraził oficjalną zgodę na wprowadzenie organów do świątyń Kościoła Zachodniego.

W Europie budowano organy już od V wieku. Powstawały coraz większe instrumenty, a szczytowym osiągnięciem ówczesnego budownictwa organowego zdają się być duże, dwumanuałowe (najprawdopodobniej manuały umieszczone naprzeciw siebie) organy opactwa Winchester, wzniesione w 980 roku.

Należy wspomnieć, iż ówczesne organmistrzostwo nie znało jeszcze podziałów na głosy, zróżnicowania menzuracji ze względu na wysokość rejestru, a klawisze nie były naciskane, ale miały formę zasuw.

W czasie Średniowiecza, a szczególnie w jego późnym okresie, obserwujemy ciągły rozwój budownictwa organowego. Zaczęto wprowadzać nowe rozwiązania techniczne i modyfikować stare. W celu usprawnienia gry wymyślono klawisze obsługujące wspominane wcześniej zasuwy tonowe. Były one jednak bardzo duże i umożliwiały grę jedynie pięściami lub łokciami, wobec tego jeden organista mógł wykonywać na takich organach tylko muzykę dwugłosową.

Dalszym udoskonaleniem było zastąpienie w XIII w. zasuw dźwigniami (klapami), uruchamianymi za pomocą przycisków przypominających klawisze maszyny do pisania. Także w tym samym stuleciu niektóre instrumenty zaczęto wyposażać w klawiatury przypominające już klawiatury współczesne. Początkowo były to trzyoktawowe klawiatury nie z wszystkimi półtonami oraz z jednakowym kolorem klawiszy diatonicznych i chromatycznych. Jednak już na rycinach z XIV wieku można zobaczyć klawiatury z podziałem na klawisze jasne i ciemne. W tym samym wieku pojawia się klawiatura nożna, czyli pedał. Pierwotnie znaczenie pedału było zdecydowanie drugorzędne, nie posiadał on własnych piszczałek i był tzw. pedałem podwieszanym, czyli klawisze pedału były połączone za pomocą linek z najniższymi klawiszami manuału.

Istotnym faktem jest to, iż już w XIV w. w katedrze w Halberstadt istniały organy o trzech manuałach z pedałem.

W wyniku ciągłego ulepszania mechaniki traktury uległ zmniejszeniu ciężar gry i możliwe stało się granie palcami, a nie jak dotychczas całymi dłońmi.

W wieku XV, wobec pojawienia się kontrastujących z neutralnym brzmieniem pryncypałów głosów imitujących różne instrumenty, które to głosy chciano wykorzystywać solowo, udoskonalono budowę wiatrownicy wprowadzając przyrząd umożliwiający otwieranie bądź zamykanie dopływu powietrza do piszczałek konkretnego głosu. Powstał wówczas pierwowzór współczesnej zasuwy rejestrowej.

[edytuj] Renesans

Można stwierdzić, iż ok. roku 1500 ostatecznie powstał nowoczesny typ organów, które możemy nazwać renesansowymi. Podstawową cechą tychże organów stała się wiatrownica klapowo-zasuwowa lub sprężynowa, co w końcu pozwalało na swobodny dobór zróżnicowanych rejestrów. Połączenia między manuałami wprowadzono w XV w., a od początku XVI były dostępne połączenia pedału z manuałem. W organach zaczęto instalować różne dodatkowe urządzenia, takie jak kotły, ptaszki, tremulanty, gwiazdy z dzwoneczkami. Instrument z dwoma manuałami i pedałem stał się normą w większych świątyniach. Rozszerzono skalę manuału do czterech oktaw a pedału do dwóch.

W dobie Renesansu powstała także koncepcja rozmieszczenia poszczególnych sekcji instrumentu w szafie organowej, zwana Werkprinzip. Zestawiano ze sobą słabszy chórowy Positiv z silniejszym Hauptwerkiem, natomiast sekcję pedału lokowano po bokach, w wieżach basowych. Sporadycznie pojawiały się sekcje Brustwerk (lokowana nad stołem gry) i Kronwerk (umieszczana na samej górze szafy).

Godnym uwagi jest fakt, iż czasie Odrodzenia miał miejsce duży rozwój budownictwa organowego, jeśli chodzi o ilość budowanych instrumentów, a także jeśli chodzi o ich jakość.

Trzeba wspomnieć, iż dla organów renesansowych bardzo charakterystycznym głosem jest Cymbał. Był on szeroko stosowany, często w dwóch odmianach większego i mniejszego. Ewenementem, nie mającym miejsca w żadnej innej epoce, jest Cymbał niestrojony, zwany polskim, którego pojedyncza piszczałka składała się z nogi i włożonych do niej niestrojonych piszczałek, najczęściej sześciu. Miał on za zadanie wywoływać specyficzne szumy i swoiste podzwanianie.

Pozycja organów, jako instrumentu liturgicznego, umocniła się bardzo w dobie Reformacji. Nowo powstały chorał protestancki wymagał prowadzenia śpiewu za ich pomocą i przy ich akompaniamencie. Przyczyniło się to do rozwoju nowych form muzyki organowej, takich jak preludia chorałowe, chorały organowe i fantazje organowe, służących do wprowadzania zboru w charakter pieśni, jej tonację i melodię. Do realizacji powyższych form potrzeba było rozbudowanej sekcji pedałowej, często z mocnym, solowym głosem językowym.

Kościół Katolicki pozostał wierny swej gregoriańskiej tradycji muzycznej, ale utrwalono praktykę wykonywania alternatim, czyli przeplatania śpiewu instrumentalnymi, organowymi wstawkami. W owym czasie powstało też wiele nabożeństw pozaliturgicznych, w którym rola organów była już wiodąca.

[edytuj] Barok

Barokowy prospekt organów w Weingarten

To, co nazywamy organami barokowymi, w swej charakterystyce wynika bezpośrednio z organów renesansowych. Organmistrzostwo czasów Baroku nie wniosło jakiś diametralnych zmian w podstawy techniki budowania instrumentu, ale niewątpliwie wiedza na ten temat została pogłębiona, a myśl konstruktorska udoskonalona, przez co można było budować instrumenty lepsze.

Charakterystyczne jest dla doby Baroku rozczłonkowywanie przestrzennej architektury instrumentu. Odstąpiono od budowania zwartej konstrukcji z czytelnym rozmieszczeniem sekcji. Zaczęto budować fantazyjne formy architektoniczne, także wieloszafowe. Powodowało to niekiedy potrzebę prowadzenia traktury na dużych odległościach i w skomplikowanym układzie, co, jak wiemy z zachowanych do dziś przykładów, nie sprawiało trudności ówczesnym budowniczym.

W okresie Baroku bardzo popularne były dodatkowe rejestry, ubogacające strukturę brzmienia instrumentu, ale także prospekt, tworzący wraz z wnętrzem sakralnym barokowy Gesamtkunstwerk. Owa orkiestra niebiańska miała w swym składzie ruchome aniołki grające na trąbkach, putta z dzwoneczkami w rękach, wirujące gwiazdy z dzwonkami, kukułki, ptaszki, a także kotły.

Wraz z nastaniem epoki basso continuo organy uzyskały dodatkową ważną rolę. Właśnie na nich realizowano bas cyfrowany w utworach wokalno-instrumentalnych przy użyciu głosów krytych i fletowych. Towarzyszenie takiej muzyce wymagało również innego stroju, wobec czego zdarzało się, iż jedna z sekcji (najczęściej pozytyw) była niżej nastrojona lub budowano przesuwaną, transponującą klawiaturę, lub inaczej strojono kilka wybranych głosów. Prowadziło to niekiedy do dublowania (ale tylko z nazwy) głosów w jednej sekcji, co dziś, kiedy strój tych głosów został wyrównany, może się wydawać dziwne. Wówczas jednak te dwa rejestry były strojone odmienne i spełniały dwie funkcje. Jeden wykorzystywano przy solowej grze organów, drugi służył do akompaniamentu zespołowi.

W wieku XVI strój pitagorejski zastąpiono średniotonowym, co wymuszało grę w tonacjach do dwóch znaków. Pod koniec XVII w. zaczęto wprowadzać strój temperowany, ale nadal nie powodowało to ujednolicenia wysokości stroju organów.

[edytuj] Okres przejściowy

W Baroku ukonstytuował się gatunek organów, który w swych podstawowych założeniach trwał niezmiennie aż do czasów Romantyzmu. Nie można stwierdzić, iż w okresie Klasycyzmu zaczęto budować inne organy niż w Baroku, o innych rozwiązaniach brzmieniowych i technicznych. Wobec tego nie można mówić o zjawisku organów klasycystycznych. Owszem, miały w tej epoce miejsce pewne działania udoskonalające, czy rozszerzające możliwości instrumentu, takie jak powszechne schromatyzowanie wielkiej oktawy, rozszerzenie górnego zasięgu klawiatur, czy wprowadzenie w niektórych kręgach większej ilości głosów wąsko menzurowanych. Jednak autentyczne i znaczące zmiany możemy odnaleźć dopiero w okresie Romantyzmu.

[edytuj] Romantyzm

Organy w poznańskiej farze, zaprojektowane przez Friedricha Ladegasta

W wieku XIX nastąpił wielki przełom w budownictwie organowym, dotykający w zasadzie wszystkie dziedziny organmistrzostwa. Od ogólnie pojętej estetyki tworzenia instrumentu, poprzez nowe rozwiązania konstrukcyjne, aż po nowe technologie produkcji. Dlaczego tak się stało? W zasadzie w dwóch powodów: dziewiętnastowieczna potężna i nagła industrializacja, rozwój nauki i techniki, oraz poszukiwanie nowych środków wyrazu w muzyce. Te dwa czynniki, które połączone stworzyły nowe możliwości, ale i także potrzeby, spowodowały definitywne odejście od budowy instrumentów według wzorców barokowych.

W Romantyzmie muzycy, kompozytorzy, twórcy muzyki zwrócili swe zainteresowanie ku różnorodnym i nowym środkom wyrazu. Zmieniło się wyobrażenie o muzyce, jej formie jak i o jej celowości, oraz ogólnie pojętej estetyce. Sięgnięto po potęgę i bogactwo formy homofonicznej, symfonicznej. Do realizacji tych celów potrzebny był nowy typ instrumentu – organy symfoniczne. Barokowe jasne i lekkie brzmienia zmieniono na ciemne i ciężkie. Znacznie zwiększono obsady głosów niskobrzmiących, projektowano duże sekcje głosów językowych imitujących orkiestrowe instrumenty dęte, umieszczano w dyspozycji wiele głosów wąskomenzurowych, które miały za zadanie naśladować instrumenty smyczkowe. Zmieniono znacznie sposób intonacji na bardziej miękki i delikatny.

Realizacji ówczesnej myśli muzycznej sprzyjał postęp techniczny, który nie ominął organmistrzostwa. Nowo wymyślona traktura pneumatyczna sprawiała, iż brzmienie organów nie było klarowne, twarde, a dźwięki w swoisty sposób „przelewały się”. Należy wspomnieć jeszcze o jednym, bardzo ważnym aspekcie wprowadzenia traktury pneumatycznej, a potem elektropneumatycznej i elektromagnetycznej. Mechaniczna traktura barokowa była wielce niedoskonała i powodowała, zwłaszcza w większych organach lub przy załączonych kopulacjach miedzymanuałowych, duży dyskomfort w czasie gry. Była po prostu bardzo ciężka. Od czasu zastosowania nowej traktury grało się na organach bardzo lekko i łatwo, można było sobie przez to pozwolić na stosowanie w kompozycjach środków, które dotychczas stosować nie było można. Możliwości brzmieniowe romantycznego instrumentu rozszerzały również rozliczne urządzenia dodatkowe, takie jak programowalne kombinacje różnego typu, urządzenie crescendo, a nade wszystko powszechnie budowane szafy ekspresyjne, w których zamykano poszczególne sekcje.

Symfonizacja i wszechstronność brzmieniowa nowych organów spowodowała, iż zaczęły być one na powrót instrumentem także świeckim. Bardzo popularne stało się budowanie organów w salach koncertowych, halach wystawowych i kongresowych, zamkach i pałacach szlachty, zakładach pogrzebowych, lożach masońskich, kinach, teatrach. Organy stały się instrumentem tak modnym, iż zaczęto instalować je nawet w synagogach reformowanych.

Organy w Bristol, Anglia

Wiek XIX to czas długo oczekiwanych normalizacji parametrów technicznych. Ustalono m.in. wzorcową wysokość stroju, wzorcowe wymiary klawiatur, oraz wzorcową menzurację piszczałek. Jak wiemy, z perspektywy czasu, wprowadzenie Normalmensur Töpfera było dużym błędem.

Trzeba też, niestety, jasno stwierdzić, iż okres romantyczny w budownictwie organowym, obok całej swej wspaniałości, był też, jednym z dwóch, okresem barbarzyńskiej dewastacji. Powszechny zachwyt nad nowym gatunkiem organów całkowicie zniwelował poszanowanie dla minionych epok; zniwelował poszanowanie dla organów barokowych, ich estetyki brzmieniowej i możliwości technicznych. Poprowadziło to do masowych przebudów organów barokowych na organy romantyczne. Częstokroć polegało to na całkowitym wyrzuceniu instrumentu i wstawieniu zupełnie nowego w starą szafę. Ewentualnie niekiedy wykorzystywano elementy z instrumentu zastanego. Działania tamtych czasów, nie dokonywane przez wszystkich organmistrzów, ale zdecydowanie powszechne, nie były niczym innym, jak bezpowrotnym niszczeniem zabytków bardzo wysokiej klasy.

[edytuj] Orgelbewegung

Orgelbewegung to po prostu w języku niemieckim ruch organowy. Niósł on jednak ze sobą tak ogromne zmiany, myśl tak opozycyjną wobec myśli romantycznej, iż wypada tym mianem nazwać osobną epokę w budownictwie organowym.

Inspiratorami ruchu byli Albert Schweitzer i Willibald von Gurlitt, przedstawiający swe tezy na kilku zjazdach w Niemczech, oraz w wielu publikacjach. Ruch ów postulował powrót do traktury mechanicznej, "barokowej" dyspozycji i ostrej intonacji. Jednym słowem przeciwstawiał się wszystkiemu, co zostało wypracowane w duchu romantycznym. Instrumenty symfoniczne popadły w wielką niełaskę. Epoka Orgelbewegung była drugim okresem barbarzyńskiej dewastacji w historii budownictwa organowego. Bez skrupułów niszczono, przebudowywano, bądź nawet całkowicie usuwano instrumenty romantyczne.

Istotnym jest to, iż nie od początku postulaty ruchu na rzecz odnowy organów udawało się wprowadzić w pełni. Od lat 20. do 40. realizowano "dyspozycje barokowe", wyposażone w całą plejadę piskliwych alikwotów, z wykorzystaniem głosów, które z barokiem nie miały nic wspólnego, lecz były romantyczną (sic!) wizją takich głosów. Podobnie wyglądała sprawa z intonacją, która na początku w ogóle nie została zmieniona, natomiast w późniejszym okresie była przesadnie odzierana z subtelnej delikatności, czasami stawała się wręcz ordynarną. Tak samo wcale nie zarzucono budowania instrumentów z trakturą elektropneumatyczną. Dopiero w latach 50. i 60., a w Polsce skandalicznie dużo później, traktura mechaniczna stała się na powrót w nowych instrumentach czymś powszechnym.

[edytuj] Współczesność

Niezaprzeczalną myślą przewodnią współczesnego organmistrzostwa i organoznawstwa jest poszanowanie dla dzieł minionych epok. Uzmysłowiono sobie, iż pojęcie, czy coś jest wartościowe, jest pojęciem względnym. Słusznie stwierdzono, iż każdy styl w budownictwie organowym jest znakiem czasów i najwłaściwiej odpowiada muzyce pisanej w owych czasach.

[edytuj] Uniwersalizm

W ostatniej ćwierci XX w. definitywnie powrócono do budowania organów o mechanicznej trakturze gry z klapowo-zasuwowymi wiatrownicami. (Chyba, że zdarzało się, iż nie można było takiej traktury zastosować – wtedy nie odżegnywano się od bardzo precyzyjnej traktury elektromagnetycznej.) Wypracowano sposób budowy i intonacji głosów właściwy dla XX wieku. Były to założenia niewątpliwie skierowane ku wzorcom barokowym, ale zdefiniowano je po długotrwałych i dokładnych badaniach – w przeciwieństwie do postulatów Orgelbewegung. Uniwersalizm tych organów polegał na tym, iż były projektowane tak (chodzi tu nade wszystko o intonację i dobór głosów w poszczególnych sekcjach), aby można było na nich, z jak najmniejszymi kompromisami, wykonywać muzykę wszystkich epok.

[edytuj] Stylizacja

Pod koniec XX wieku doszli do głosu zwolennicy budowy organów stylizowanych (a być może w dużej mierze także zdeklarowani przeciwnicy organów uniwersalnych, które ich zdaniem, skoro były do wszystkiego, w rezultacie były do niczego). Ruch ów stał się bardzo popularny i szybko na całym świecie zaczęły powstawać instrumenty stylizowane na konkretną epokę i szkołę regionalną lub narodową. Przyczyniły się do tego bardzo rozwinięte już wtedy badania organologiczne, muzykologiczne, które umożliwiały, jak się wydaje, wiarygodne odtworzenie instrumentu historycznego; oraz bardzo silne prądy w instrumentalistyce, które dążyły do jak najbardziej autentycznego wykonawstwa dzieł minionych epok. Stwierdzono, iż instrumenty stylizowane są par excellence predysponowane do wykonywania właśnie takiej muzyki.

[edytuj] Technologie XXI wieku

W dobie chipów i mikroprocesorów nie zapomniano o organach. Dziełem ostatnich lat jest skonstruowanie traktury elektromagnetycznej doskonale imitującej trakturę mechaniczną. Wydaje się, iż wynalazek ten należałoby już sklasyfikować jako nowy typ traktury - trakturę elektroniczną, czy trakturę cyfrową. Traktura ta nie operuje już prostymi stykami elektrycznymi i elektromagnesami. Działa w oparciu o wiele doskonale dokładnych cyfrowych urządzeń pomiarowych i siłowych, które z jednej strony badają nacisk na klawisz i jego wychył, z drugiej zaś strony sterują z dokładnością do setnych milimetra uchyłem klapy tonowej na wiatrownicy klapowo-zasuwowej.

Coraz częściej spotykane są także elektroniczne urządzenia rejestrujące, instalowane bezpośrednio na trakturze, bądź w kontuarze. Działają one w sposób prosty na zasadach MIDI, bądź bardziej skomplikowany i dokładny na podobnych zasadach, jak traktura cyfrowa.

[edytuj] Budowa organów

[edytuj] System zasilania

System zasilania w powietrze składa się w organach z miechów lub dmuchawy elektrycznej, rezerwuaru oraz konduktów, czyli kanałów powietrznych.

[edytuj] Miech

Miech czerpakowy (czerpak, podawak, pompa) to urządzenie sprężające powietrze i wysyłające je do rezerwuaru celem uzyskania właściwego ciśnienia. Jest to najczęściej miech klinowy i obsługiwany jest przez kalikanta. Spotyka się, jednak rzadko, grupy miechów czerpakowych, które nie współpracują z rezerwuarem, ale bezpośrednio wysyłają powietrze do wiatrownic.

[edytuj] Dmuchawa

Dmuchawa (wentylator, motor) jest to urządzenie napędzane silnikiem elektrycznym, działające na zasadzie wentylatora wirnikowego, tłoczące powietrze do rezerwuaru. Zastępuje miechy czerpakowe.

[edytuj] Rezerwuar

Rezerwuar (magazyn, współcześnie zwany też miechem magazynowym) to samodzielny element systemu powietrznego lub element miecha dwuczęściowego (miecha, który jest zbudowany z czerpaka i rezerwuaru). Przyjmuje on powietrze tłoczone przez miech czerpakowy lub przez dmuchawę, magazynuje je i wytwarza odpowiednie ciśnienie potrzebne do zadęcia piszczałek, a także działania innych urządzeń pneumatycznych. Rezerwuar najczęściej buduje się w konstrukcji klinowej lub pływakowej.

[edytuj] Kondukty

Kondukty są to kanały, którymi powietrze jest przekazywane pomiędzy poszczególnymi elementami systemu zasilania, aż do wiatrownic, czy innych urządzeń wymagających napędu pneumatycznego. Mogą również występować kondukty między wiatrownicą a piszczałką, kiedy ta nie jest umieszczona bezpośrednio nad odpowiednim otworem w wiatrownicy. Wykonywane są z drewna, tektury, ołowiu, plastiku i innych tworzyw sztucznych. Ich przekrój może być prostokątny lub owalny. Szerokość konduktów może wahać się od kilkunastu centymetrów do kilku milimetrów i jest uzależniona od ilości i ciśnienia przesyłanego powietrza.

[edytuj] Stół gry

Stołem gry nazywamy element organów w którym umieszczone są przyrządy (przełączniki, klawiatury) pozwalające na grę na instrumencie.

[edytuj] Klawiatury

Manuał (z łac. manus - ręka)- klawiatura ręczna (w mniejszych instrumentach jedna, największe organy na świecie mają siedem), obsługująca przede wszystkim przypisaną do siebie sekcję instrumentu. Manuały często mają nazwy, zazwyczaj będące jednocześnie nazwami sekcji przez nie obsługiwanych, np:

• Główny (Hauptwerk, Great Organ, Grand Orgue) - sekcja główna, wyposażona prawie zawsze w pełną piramidę pryncypałową opartą na głosie 16' lub 8'
• Pozytyw (Positiv, Chior) - sekcja głosów akompaniujących, bazująca na Pryncypale czterostopowym. Wersją pozytywu jest pozytyw balustradowy, znany też jako pozytyw plecowy (Rückpositiv), gdyż znajduje się za plecami siedzącego tyłem do ołtarza organisty. Szafa tej sekcji jest zawieszona na balustradzie chóru i stanowi całkowicie odrębny element architektoniczny w bryle instrumentu. Bywa, iż organmistrzowie nazywają pozytywem sekcję umieszczoną wewnątrz głównej szafy organowej, ale odpowiadającą pozytywowi pod względem dyspozycji.
• Echo (Schwellwerk, Swell) - sekcja głosów umieszczonych w szafie ekspresyjnej zamykanej żaluzją sterowaną przez organistę odpowednią dźwignią, pozwalającą regulować głośność dźwięku.
• Brustwerk - sekcja głosów znajdujących się tuż nad grającym, w szafce zamykanej drzwiczkami, lub niekiedy, we współczesnych instrumentach, żaluzją. Podstawą tej sekcji jest pryncypał dwustopowy.
• Solo - rzadko spotykana w Polsce sekcja gromadząca głosy solowe, głównie głosy wysokociśnieniowe i głosy językowe (IV manuał w Archikatedrze Wrocławskiej, IV manuał organów głównym w Licheniu)
• Recit - w organach francuskich, bądź stylizowanych na takie
• Orchestral
• Bombarde

Pedał (z łac. pes, pedis - noga) to klawiatura nożna. Obsługuje ona z reguły najniższe głosy organowe (64, 32, 16 i 8 stopowe), podkreślające i uzupełniające brzmienie instrumentu (w basie). W sekcji pedału mogą także być budowane głosy solowe o niższym stopażu, służące do prowadzenia linii melodycznej utworu (Chorałbas 4, Rauchpfeife 2), oraz mikstury.

[edytuj] Włączniki rejestrowe

Wyłączniki rejestrowe to przełączniki pozwalające na włączanie lub wyłączanie poszczególnych rejestrów (zestawów piszczałek o podobnym brzmieniu).

[edytuj] Urządzenia dodatkowe

W organach czasem występują urządzenia dodatkowe. Pozwalają one ciekawie wzbogacić brzmienie instrumentu. Urządzenia dodatkowe:

• Tremolo - urządzenie powodujące wibrację dzwięku wydobywanego przez piszczałki. Działa poprzez zakłócanie stabilności ciśnienia w rezerwuarze.
• Echo, Szafa ekspresyjna - Urządzenie zamykające część szafy organowej z piszczałkami sekcji echo za pomocom regulowanych lamelek. Daje to organiście możliwość na zmniejszanie siły głosu piszczałek z tejże sekcji. Echo jest najczęściej tak jak crescendo sterowane wałkiem lub dźwignią pedałową. Czasem występują przełączniki ręczne lub dźwignie ręczne.
• Crescendo - urządzenie pozwalające na stopniowe włączanie kolejnych, coraz głośniejszych kombinacji rejestrowych. Organista dokonuje tego za pomocą specjalnej dźwigni lub wałka umieszczonego tuż nad klawiaturą nożną (niekiedy spotyka się dźwignię obsługiwaną ręcznie, umieszczoną na wysokości manuałów, wówczas może obsługiwać ją także registrant). Organy wyposażone w Crescendo posiadają zazwyczaj wskaźnik informujący, czy w danym momencie używana jest kombinacja bliższa w brzmieniu piano czy tutti.
• Tutti - Urządzenie włączające wszystkie głosy w organach. Czasem istnieje możliwość nadrzędnego wyłączenia głosów językowych.
• Połączenia, Kopple, Kopulacje - możliwość połączenia ze sobą manuałów, tak by z organów wydobywały się dźwięki takie jak przy jednoczesnej grze tych samych dźwięków na kilku manuałach. Istnieją także połączenia manuałów do pedału.
• Wolne kombinacje - możliwość ustawienia pod dodatkowymi przełącznikami rejestrowymi włączania/wyłączania dowolnie wybranych głosów jednym przełącznikiem.
• Instrumenty perkusyjne - są umieszczane w organach od dawnych czasów. Najpopularniejszymi są: Dzwony (Dzwony rurowe, rzadko spotykane normalne dzwony) umieszczane zarówno w sekcji pedału jak i w manuałach; Tympan, Horrible (odmiana tympanu, występuje prawdopodobnie w jedynym egzemplarzu w Leżajsku); Dzwoneczki (Zimbelstern) umieszcza się w odpowiednim mechanizmie - często w ozdobnej gwieździe - który wirując powoduje obijanie się serc dzwonków o ich czaszę.
• Setzer - jest to swego rodzaju komputer zapamiętujący dużą liczbę Wolnych kombinacji. Występuje tylko w organach o trakturze rejestrów elektrycznej i mechanicznej ze wspomaganiem elektrycznym, rzadziej w elektropneumatycznej.

[edytuj] Traktura

Organy w Leżajsku

Ze względu na funkcję traktury wyróżniamy w organach jej trzy rodzaje:

• traktura gry - rozwiązanie jakie zastosowano przy komunikacji klawisz - zawór na wiatrownicy;
• traktura rejestrowa (registrowa, registratury) - rozwiązanie jakie zastosowano do uruchamiania poszczególnych głosów;
• traktura kopulacji (połączeń) - rozwiązanie jakie zastosowano przy łączeniu poszczególnych klawiatur.

Ze względu na konstrukcję trakturę dzielimy zasadniczo na cztery rodzaje:

• mechaniczna - kiedy klawisz (lub w przypadku traktury rejestrowej cięgło, manubrium) uruchamia zawór lub zasuwę na wiatrownicy za pomocą dźwigni mechanicznej;
• pneumatyczna - kiedy klawisz z wiatrownicą połączony jest za pomocą ołowianych rurek (lub czasami z innego materiału), wypełnionych powietrzem, którego zmiany ciśnienia, wynikające z naciśnięcia lub zwolnienia klawisza, powodują otwarcie lub zamknięcie zaworu pod piszczałkami. Analogicznie w trakturze rejestrowej;
• elektropneumatyczna - kiedy przy klawiszu znajduje się styk sterujący elektromagnesem uruchamiającym pneumatyczne zaworu na wiatrownicy;
• elektryczna/elektromagnetyczna - kiedy przy klawiszu znajduje się styk sterujący zaworem elektromagnetycznym pod każdą piszczałką, a przypadku traktury rejestrowej pod manubrium znajduje się styk sterujący siłownikiem elektromagnetycznym otwierającym i zamykającym dopływ powietrza do konkretnego rejestru.

Często zdarzają się rozwiązania będące kombinacjami powyższych; w przeszłości w dużych instrumentach mechanicznych budowano tzw. Dźwignię Barkera. Była to pneumatyczna maszyna, która miała za zadanie zniwelować duże opory traktury gry, szczególnie przy załączonych mechanicznych połączeniach klawiatur.

Współcześnie buduje się przede wszystkim organy o mechanicznej trakturze gry - i takie są najbardziej cenione przez wykonawców ze względu na brak opóźnienia odzywania się dźwięku po naciśnięciu klawisza, oraz - co ważniejsze - ze względu na bezpośredni wpływ muzyka na sposób wydobycia się dźwięku z instrumentu. Niestety w Polsce zdecydowanie dominują instrumenty o trakturze pneumatycznej i elektropneumatycznej, co jest wynikiem swoistego zapóźnienia organmistrzostwa polskiego w XX wieku.

Organy mogą posiadać urządzenia dodatkowe: tremulant (powodujący wibrowanie dźwięku), szafy ekspresyjne, tzw. żaluzje (echo), crescendo (w formie pedału lub wałka, włączającego coraz więcej głosów, aż do tutti), oraz kopulacje, czyli połączenia manuałów i połączenia pedału z manuałami, umożliwiające grę na danej klawiaturze przy użyciu głosów własnych oraz głosów włączonych na klawiaturze dołączonej.

W przeszłości powietrze do organów było pompowane przez człowieka (zwanego kalikantem, czasownik: kalikować) - nogami: za pomocą pedałów nożnych; bądź ręcznie za pomocą korby; obecnie do pompowania stosowane są dmuchawy napędzane silnikiem elektrycznym.

[edytuj] Wiatrownica

Wiatrownica to element układu zasilającego dostarczający powietrze pod ciśnieniem do piszczałek. Wyróżniamy trzy rodzaje wiatrownic ze względu na połączenia:

• Rejestrowa - osobną wiatrownice posiada każdy głos co pozwala na wyłączanie zestawów piszczałek
• Tonowa - wszystkie piszczałki o takim samym tonie posiadają wspólną wiatrownicę
• Rejestrowo-tonowa - wiatrownica tonowa pozwalająca na wyłączanie rejestrów

Ze względu na sposób zamykania wylotów powietrza wiatrownice dzielimy na:

• Zasuwowe
• Klapowo-zasuwowe
• Klapowe

[edytuj] Głosy

Więcej na ten temat w artykule Piszczałka organowa

[edytuj] Szafa organowa

Szafa organowa jest to drewniana obudowa instrumentu. Oprócz zabudowy estetycznej szafa spełnia funkcje akustyczne. Prospekt stanowi najbardziej ozdobną i widoczną część szafy. Wzornictwo szaf i prospektów osiągnęło swój szczyt w epoce baroku.

[edytuj] Największe organy piszczałkowe na świecie

[edytuj] Organy w Atlantic City Convention Hall, USA

Budowano je od maja 1929 do grudnia 1932. Znajdują się w ogromnej hali, zdolnej pomieścić ponad 41 tysięcy osób, przypominającej raczej hangar lotniczy niż salę koncertową. Budynek ma 500 stóp (ponad 160 m) długości. Instrument jest największy na świecie i został wpisany do Księgi Guinessa jako największe organy świata oraz jako największy i najgłośniejszy instrument, jaki kiedykolwiek zbudowano. Samych najniżej brzmiących głosów (16-stopowych i niższych) tylko w pedale jest ponad 20, a w całych organach jest 10 głosów 32-stopowych. Liczba głosów wynosi 336. Liczba rejestrów - 1236. Dokładna liczba piszczałek nie jest znana, "oficjalna" wynosi 33.114, lecz większość znawców ocenia ją na ponad 32.000; waga instrumentu oceniana jest na 150 ton. Stół gry ma 7 manuałów i pedał. W pedale znajduje się głos Diaphone/Dulzian 64', którego dźwięki w najniższej oktawie są infradźwiękami (od 8 Hz do 16 Hz, podczas gdy człowiek słyszy tylko od 16 Hz a niekiedy dopiero od 20 Hz). Drewniane rezonatory tych piszczałek, zrobione z 785-letnich oregońskich jodeł mają około 20 m długości, a języczki są wzbudzane do drgań specjalnymi urządzeniami rozruchowymi. Powietrze do organów dostarcza siedem wentylatorów elektrycznych o łącznej mocy 600 KM. Najgłośniejszym głosem jest Grand Ophicleide 16', do którego piszczałek powietrze podawane jest pod ciśnieniem 100 cali słupa wody, a jego siła dźwięku jest sześciokrotnie większa niż najgłośniejsza syrena lokomotywy. Obecnie organy są nieczynne - uległy licznym uszkodzeniom z powodu nieszczelnego dachu zniszczonego przez sztorm (hala znajduje się kilkaset metrów od wybrzeża Oceanu Atlantyckiego). Obecnie trwa ich remont, którego koszt pochłonie ponad 200 milionów dolarów.

[edytuj] Organy w Hali Stulecia, Wrocław

Kontuar organów Hali Stulecia, obecnie w Archikatedrze Wrocławskiej

W latach 1911-1913,1937 firma Sauer z Frankfurtu nad Odrą we wrocławskiej Hali Stulecia zbudowała największe ówcześnie organy na świecie. Instrument posiadał 222 głosy, w tym 50 głosów językowych. Jednak po wojnie Hala wraz z instrumentem została zaniedbana i niszczała. Część głosów została rozkradziona. W latach 1950-1952 firma Biernacki zainstalowała organy w Archikatedrze Wrocławskiej, uzupełniając ubytki w dyspozycji piszczałkami z innego instrumentu firmy Sauer, z wrocławskiego kościoła im. Gustava Adolfa. Do czasów dzisiejszych przetrwał w całości stół gry (przygotowany pod 222 rejestry), który jest nadal używany. Obecnie organy mają 150 głosów, w tym 27 zainstalowanych nad sklepieniem prezbiterium (echo oddalone). Planowana jest gruntowna przebudowa instrumentu wraz z przywróceniem dyspozycji z 1937 roku. Prace mają zostać zakończone do 2013 roku, na stulecie organów.

[edytuj] Największe organy piszczałkowe w Polsce

[edytuj] Sposób klasyfikacji ze względu na budowę instrumentu

• Kryterium: ilość głosów^[2];
• Każde organy wyposażone we własny stół gry są osobnym instrumentem;
• Jeśli połączone zostały dwa lub więcej instrumentów - łączną liczbę głosów podano w nawiasie.

1. Archikatedra św. Jana Chrzciciela, Wrocław - 150 głosów
2. Bazylika archikatedralna Świętej Rodziny, Częstochowa - 101 głosów (117 łącznie z organami w prezbiterium)
3. Bazylika archikatedralna w Gdańsku-Oliwie, Gdańsk - 96 głosów (113 łącznie z organami małymi)
4. Filharmonia Bałtycka, Gdańsk - 91 głosów
5. Kościół Najświętszego Serca Jezusa, Gdynia - 87 głosów (102 łącznie z organami w prezbiterium)
6. Bazylika Jasnogórska, Częstochowa - 85 głosów (99 łącznie z organami w prezbiterium)
7. Bazylika Bożego Ciała, Kraków - 82 głosy (w tym 9 nie założonych)
8. Bazylika Matki Boskiej Bolesnej Królowej Polski, Licheń Stary - 81^[3] głosów (wszystkie instrumenty w tym budynku: łącznie 157 głosów rozłożonych w osobnym kontuarze zbiorczym na 6 manuałów i pedał: organy wielkie 81 gł., organy zachodnie 51 gł., organy wschodnie 8 gł., pozytyw wschodni 8 gł., pozytyw zachodni 8 gł.)

[edytuj] Drugi sposób klasyfikacji

Ze względu na łączną liczbę głosów rozdysponowanych w jednym stole gry.

1. Bazylika Matki Boskiej Bolesnej Królowej Polski, Licheń Stary - 157 głosów
2. Archikatedra św. Jana Chrzciciela, Wrocław - 150 głosów
3. Bazylika archikatedralna Świętej Rodziny, Częstochowa - 117 głosów
4. Kościół Najświętrzego Serca Pana Jezusa, Gdynia - 104 głosy
5. Bazylika Jasnogórska, Częstochowa - 99 głosów
6. Bazylika archikatedralna w Gańsku-Oliwie - 96 głosów
7. Filharmonia Bałtycka, Gdańsk - 91 głosów
8. Bazylika Bożego Ciała, Kraków - 82 głosy
9. Kościół św. Pawła Apostoła, Ruda Śląska - 87 głosów
10. Kościół Jezuitów, Jastrzęba Góra - 76 głosów

[edytuj] Bibliografia

• J. Erdman, Organy. Poradnik dla użytkowników, Warszawa 1989;
• J. Gołos, Organoznawstwo historyczne, Wydawnictwo Akademii Muzycznej, Warszawa 2004, ISBN 83-89444-18-6;
• T. Kmita, Skrypt do organoznawstwa, Wrocław 2006.

[edytuj] Przypisy

1. ↑ na podstawie bazy danych o organach PWCO
2. ↑ na podstawie bazy danych o organach PWCO
3. ↑ Zakłady Organowe Zych, por. baza PWCO

[edytuj] Zobacz też

Zobacz galerię na Wikimedia Commons:
Organy

• organy Hammonda
• pozytyw

[edytuj] Linki zewnętrzne

• Strona opisująca konstrukcję i zasady działania organów piszczałkowych
• Polskie Wirtualne Centrum Organowe
• Bank darmowych dźwięków organowych (en)