Leliwa (herb szlachecki)

Ten artykuł dotyczy herbu. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.

Leliwa (Leliwczyk, Leliwita) - polski herb szlachecki.

herb Leliwa
Zobacz galerię multimediów na Wikimedia Commons:
Leliwa (herb szlachecki)

Spis treści

[edytuj] Opis herbu

Istniały następujące podstawowe odmiany herbu:

1. "W polu błękitnym lub czerwonym półksiężyc złoty rogami do góry obrócony, nad nim sześciopromienna gwiazda złota. W klejnocie siedem piór pawich a na nich taki sam półksiężyc z gwiazdą"

2. "W polu błękitnym półksiężyc złoty rogami do góry obrócony, nad nim szcześciopromienna gwiazda złota, z której wychodzi strzała srebrna żeleźcem w górę. W klejnocie trzy pióra strusie"

3. "W polu błękitnym półksiężyc złoty rogami do góry obrócony, nad nim sześciopromienna gwiazda złota. W klejnocie taki sam herb na tle piór strusich.

[edytuj] Geneza

[edytuj] Najwcześniejsze wzmianki

Herb Leliwa w herbarzu Gelrego (w prawym górnym rogu)
Herb Leliwa w herbarzu Gelrego (w prawym górnym rogu)

Historia herbu sięga podobno XIIw.[1] Herbem tym pieczętować się miał błogosławiony Bertold z Garsten w roku 1140.[2]

Herb ten znajduje się też w najstarszych europejskich herbarzach: Armoriale Bellenville (1360-1400), flamandzkim Herbarzu Gelrego (1370-1395), Herbarzu Złotego Runa (ok. 1470), w Armoriale Gymnich (XVw.), Codex'ie Bergshammer (XV w.).

Najstarsze pieczęcie: Jerzy Leliwita (początek XIVw.), potem Spicymira z Piasków de Arena, inne pieczęcie: 1334 (kasztelan krakowski Spycimir), 1352 (kasztelan wojnicki Jaśko Tarnowski), 1373 (Rafał Nieustępowicz), 1373 (Wacław Słupowski), 1375 (kasztelan i starosta krakowski Jan Mielsztyński), 1394 (wojewoda i starosta krakowski Spytek Mielsztyński), 1395 (Sułko z Beneszowic), 1413 (Jadwiga z Leżenic), 1419 (wojewoda wileński Wojciech Moniwid), 1431 (Niekrasz Butwidowicz), 1451 (Jan Pilecki).[3] Epitafium Wierzbięty z Branic 1425.

Najstarsza zachowana wzmianka w dokumentach sądowych z 1399r., ale zapis o herbie "Leliwczyk" z 1357r.[4]

Aktem unii horodelskiej w 1413r. herb Leliwa został przeniesiony na Litwę (przyjął wojewoda wileński Wojciech Moniwid, adoptowali Jan Tarnowski i Jadwiga z Leżenic).[5] Najbardziej rozpowszechniony w ziemi krakowskiej, poznańskiej, sandomierskiej, wileńskiej oraz w województwie ruskim.

[edytuj] Pochodzenie herbu

Trudno dziś stwierdzić czy jakieś obce wpływy miały swój udział w powstaniu herbu Leliwa. Herb ten należy do najstarszych polskich herbów, ale znajduje się również w systemach heraldycznych Niemiec, Węgier, Holandii i innych.

Rodowodem Leliwitów zajmowało się wielu historyków, poczynając od Jana Długosza, aż po wiek XX. Istnieje kilka hipotez na temat genezy herbu:

1. Zwolennikiem obcego pochodzenia herbu był Jan Długosz. Wywodził on herb Leliwa od zamku Mondstern nad Renem, skąd miał przybyć protoplasta tego rodu Spycimir (nie ma na to historycznych dowodów). W Liber Beneficiorum pisząc o fundacji kościoła tarnowskiego wspomniał iż:

"... wtedy właśnie ród szlachecki Leliwitów wywodzący się znad Renu, z krwi Alemanów, mający jako znak herbowy gwiazdę sześcioramienną otoczoną dwoma rogami księżyca na niebieskim tle, opuścił własne dotychczasowe siedziby i mając szczęśliwiej zamieszkać, wszedł do ziem Królestwa Polskiego".

Herb Leliwa z zamku książąt Sułkowskich w Bielsku-Białej
Herb Leliwa z zamku książąt Sułkowskich w Bielsku-Białej

Więcej dowiedzieć się można z jego opisu kościoła pw. Wszystkich Świętych w Krakowie, który był wybudowany przez rycerza Jakuba Bobolę:

"Tenże Jakub nosił na orężu i tarczy ogniwo długie a wąskie. Jego liczni potomkowie połączyli się z rycerzami i wielmożami, jacy przybyli znad Renu, a mianowicie tymi z Tarnowa, Melsztyna i Jarosławia, mającymi jako herb Księżyc niepełny z gwiazdą w polu niebieskim. W wyniku tego połączenia, porzuciwszy starodawny znak, tj. owe Ogniwo, zaczęli używać jako herbu, księżyc niepełny wraz z gwiazdą. Pozostali jednak nieliczni rycerze w Królestwie Polskim, a zwłaszcza na Mazowszu, którzy posługują się Ogniwem na orężu."

Za Janem Długoszem hipotezę tę podawali kolejno Bartosz Paprocki, Szymon Okolski, Kasper Niesiecki i inni.

Jan Długosz przedstawił także inną wersję legendy herbowej (opis kościoła pw. Wszystkich Świętych w Krakowie): "Istnieje także przekaz, jakoby wspomniany ród i dom, który dotąd nazywa się "Leliwa", nie przybył znad Renu, ani też stamtąd nie przyniósł księżyca z gwiazdą jako herbu, lecz po jakiejś szczęśliwej i zwycięskiej bitwie z Węgrami, w której walczono aż do pojawienia się księżyca i gwiazd (jako że , był wówczas księżyc niepełny), został w dowód okazanego wówczas męstwa nagrodzony przez Władysława Łokietka, króla polskiego".

2. Za rdzennie polskim pochodzeniem herbu opowiadał się nadworny biograf hetmana Jana Tarnowskiego Stanisław Orzechowski. Rodzime pochodzenie herbu starali sie także udowodnić Wincenty Balicki, Jan Leniek. Takiego zdania jest również historyk współczesny Włodzimierz Dworzaczek. Badacze forsujący rdzenne pochodzenie tego herbu wskazują przede wszystkim na typowo słowiańską nazwę herbu.

3. Aleksander Brückner twierdził, że wszystkie nazwy herbów z końcówką na -awa mają pochodzenie topograficzne, od rzeki nad którą przodek osiadł np. Tarnawa, Rawa, Pilawa, Leliwa .[6]

4. Jerzy Piechowski zgadza się z innymi współczesnymi badaczami, że herby Mondstern i Leliwa mają zupełnie inne pochodzenie. [7]

[edytuj] Etymologia

Słowo "Leliwa" uważa się za pradawne, słowiańskie. Jego znaczenie nie jest znane.

1. Stanisław Orzechowski uważał, że "Leliwa" znaczy tyle, co "patrzwa sam".

2. Nazwę tę można także próbować łączyć z pogańskimi bóstwami Lele i Polele. Potwierdzeniem tego mógłby być fakt, że dawni Słowianie przypisywali podobno jakimś gwiazdom ich imiona. Pisał o tym Mickiewicz:

Już naprzeciw księżyca gwiazda jedna, druga
Błysnęła; już ich tysiąc, już milijon mruga.
Kastor z bratem Polluksem jaśnieli na czele,
Zwani niegdyś u Słowian: Lele i Polele;[8]

3. Andrzej Kulikowski pisze w "Wielkim herbarzu rodów polskich", że w ziemi sieradzkiej leży wieś Leliwa, a nazwą tą określa się tam rzadkie zjawisko astronomiczne, gdy planeta Wenus wznosi się nad Księżycem w nowiu. Konfigurację taką uważano w czasach pogańskich za zwiastun nieszczęścia.

[edytuj] Herbowni

Hutten Czapski. Herb Leliwa z koroną hrabiowską
Hutten Czapski. Herb Leliwa z koroną hrabiowską

Poniższa lista herbownych (594 rody) nie ma charakteru kompletnego. Pełen spis nazwisk nigdy nie istniał. Występowanie na liście nazwiska nie musi oznaczać że konkretna rodzina pieczętowała się herbem Leliwa. Często te same nazwiska są własnością wielu rodzin reprezentujących wszystkie stany dawnej Rzeczypospolitej, tj. chłopów, mieszczan, szlachtę.

Abramowicz, Adamkiewicz, Adamkowicz, Aksan lub Aksanow, Albicki, Anczewski, Andrzejewicz, Anszewski, Antoszewski, Anuszewicz, Anuszewski, Babczyński, Babiński, Bacewicz, Bachrynowski, Badkowski, Bagrycewicz, Bahrynowicz, Bahrynowski, Bajer, Bakrynowski, Bałuczyński, Barancewicz, Baranowicz, Bartkowski, Baszowski, Bauer, Baurski lub Baur, Bayer, Bądkowski, Bedliński, Bereziński, Bernatowicz, Bes, Besowski, Będziemirowski, Bękowski, Białas, Białobłocki, Białopiotrowicz, Białoszycki, Bielicki, Bielowski, Bieniewski, Bińkowski, Błocki, Błudnicki, Bobola, Boboński, Boczkowski, Bodzanta, Bodzewski, Bolte, Bonuchowski, Borzuchowski, Bóbr, Brandt, Brażewski, Brażyński, Bremer, Broniewski, Bryżyński, Brzeszewski, Brzozdowski, Brzozogajski, Budzewicz, Bukowiecki, Bułajewski, Bułhak, Burakowski, Cebrzyk, Cerkas, Chłasiewicz, Chłasko, Chmielewski, Choberski, Choborski, Chociatowski, Chrościcki, Chrucki, Chruścicki, Chryściński, Cichowicz, Cichowski, Cidzik, Cudowski, Czajowski, Czapiewski, Czapkowski, Czapski, Czarnecki, Czawszajewicz, Czechowicz, Czechowski, Czelatycki, Czelatyński, Czerczycki, Czerkies, Czeski, Czeyłytko, Czobor, Czubicki, Czubiński, Czubowski, Czudowski (Leliwa III), Czulski, Czuprynowski,Czupryniewicz, Czybiński, Dackiewicz, Daćkiewicz, Damerau, Danecki, Danilewicz, Daniło, Daniłowicz, Daszczenko, Daszkiewicz (Leliwa III), Daszkowicz, Daszkowski, Dąb, Dąbrowski, Dewejn, Długołęcki, Dobaniewski, Dobrzański, Dobrzyński, Dokurno, Dorohostajski, Dowejn, Dowgiał(ł)o, Drasławski, Dreszkowski, Drowdwiłło, Drzeczkowski, Dudziecki, Dusejko lub Dusieyko, Duszkiewicz, Dymitrowski, Dyszewicz, Dziewiętnicki, Dziubiński, Dżur, Francuzewicz lub Francuzowicz, Freiman-Ostacewicz, Fryjewicz, Gabry(i)ałowicz, Ganglowski lub Gangłowski, Gaugłowski, Gawłowski, Gąglawski, Geczewski, Giecewicz lub Gieczewicz, Gieczewski lub Gieczowski, Gierłowicz, Gierszod, Giesztołd, Giesztowt Łokiański, Gintowt, Gintowt Dziewałtowski, Girowski, Gołuchowski, Gordziałkowski, Gorka, Gorkański, Gotartowski, Gozdzki, Górka, Górkański, Graniewski, Granowski, Grell, Grochowski, Grunowski, Gurkowski, Gurnowski, Guzdek, Herok, Herżod, Hlaska, Hlebicki, Hlebicki-Józefowicz, Hlebowicz, Hłaska lub Hłasko, Horn, Hortyński, Howig, Hubal, Ibiański, Irzykowicz, Iwonicz, Jacewicz, Jackiewicz, Jacosławski, Jaczewski, Jagielnicki, Jagintowicz, Jahołkowski, Jakowicz, Jaksmanicki, Jaksmański, Janisławski, Janowicz, Jarosławowicz, Jarosławski, Jaskmanicki, Jaskol(ł)d, Jawsza, Jelec, Jelowski, Jerzyk, Jerzykowicz, Jeżowski, Jotkiewicz, Józefowicz, Jucewicz, Juchniewicz, Juchnowicz, Judinowicz, Juniewicz, Junowicz, Jurkowski, Jus(ś)kiewicz, Juszkiewicz, Kadziński lub Kadzyński, Kalenicki, Kalenik, Kamieński, Kappel, Karaczowski, Karsznicki lub Karśnicki, Karwacki, Kaski, Kasperowicz, Kiersz, Kiewlicz, Kirsz(a), Kisielowski, Kiski, Kiszelowski, Kiszkiewicz, Knipowicz, Kokocki, Kokoski, Kolański, Komorski, Konczacki, Koniński, Konopiński, Kończacki, Kopestyński, Koppet, Kopystyński, Korczyc lub Korczycki, Korczyński, Korzeniowski, Kostewicz, Kościa, Kościewicz, Kotaszewicz, Kozicki, Kozielski, Kozieł(ł), Kraiński, Krajewski, Krajowski, Kraśnik, Kronicki, Krosno, Krupka, Krysiński, Kryściński, Kryżan, Krzesz, Krzywobłocki, Księski, Kszyniecki, Kuchmistrzowicz lub Kuchmistrzowski, Kuchta, Kuciński, Kukiel, Kumaniecki, Kummer, Kunter, Kurczukowicz, Kurmin, Kuzmicki, Laskowski, Ledycki, Leliwa, Lemański, Lenkszewicz, Lesieniewicz, Leskiewicz, Leśkiewicz, Lgocki, Lipański, Lipen, Lipiński, Lisiecki, Lisowski, Lissowski, Liszeń, Liszyń, Lityński, Lostin, Ludkiewicz, Łabcewski, Łabcewski, Łachoyski, Łakowicz, Łaszkiewicz, Ławiński, Ławrynowicz, Łohojski, Łopacki, Łosiew, Łostowski, Łoziński,Łozowski, Łubanka, Łyczkiewicz, Łysakowski, Macewicz, Malszycki, Małszycki, Marcinkiewicz, Marcinowicz, Margiewicz, Martyszewski, Matuszewic(z) lub Matuse(ie)wicz, Mąkierski (Leliwa Odm.-Trąbka Między Księżycem A Gwiazdą), Medeksza, Melsztyński, Meslicz, Miaskowski, Miastkowski, Micewicz, Michałowski, Mickiewicz, Mierci(czy)ński, Mierzeński, Mierzyński, Mikulicz, Minej(y)ko, Młaszkowski, Młodkowski, Młotkowski, Mokierski, Molwiłło, Mon(i)wid(owicz), Mon(ty)wid, Montwid(t), Montwił(ło), Montywid, Monwid(owicz), Morstin lub Morsztyn, Mutykalski, Myszkowicz, Mytko, Naguszewski, Narmo(u)nt, Nasmont, Natalski, Nazdrowicz, Newelski, Niedoma, Niemiera, Niemierzyc, Niesiołowski, Nietowć, Niewiardowski, Niezwiecki, Ninieński, Nozdrowicz, Nutowć, Odyniec, Oklejski, Okuszko, Olchowicz, Olechowicz, Olechnowicz, Osostowicz, Ostaniewicz, Ostaszkiewicz, Ostrowski, Ostrzeszewicz, Ostrzewski, Pacenko, Pacewicz, Pacyna, Pacynko(a), Pajewski, Paruszewski, Parys, Paszkowski, Pausza, Pawłowski, Pawsza, Pereszczak(a), Petkiewicz, Petroch, Petruszewicz, Petyhorski, Piaszczyński, Piechocki, Piechowski, Pieczychowski, Pieniążek, Pietkiewicz, Pietrasiewicz, Pietraszko, Pigłowski, Pilecki, Piorun, Piotrowicz, Piotrowski, Piórkowski, Pławiński, Pobłocki, Podgorski, Podhajecki, Podlaski h. Leliwa IV, Podlęski, Podłęski, Pogorski, Pokrywnicki, Pokrzywnicki, Połocki, Połoniewicz, Połoński, Popławski, Postawka, Preuss, Pruski, Pruszak, Pruszyński, Przyborowski, Przywidzki, Pstrocki, Ptaszyński, Puti(y)anowicz, Puzyno, Radwański, Rakowic(ki), Rakowicz, Rączkowski , Rekszyński, Rekść, Rekuć, Rentfiński, Rętfiński, Rogowski, Rohoziński, Rojcewicz, Roman, Romaszko(a), Roycewicz, Rozdzwienicki, Rozmanik, Rykowski, Rymsz(a), Ryx, Saltejewicz, Samotyk lub Samotycki, Sawojski, Sczepiecki, Serbin, Sępieński, Sieczko, Siedleszcze(y)ński, Siedliszczeński, Sienkiewicz, Sierpski, Sięski, Skinder, Skorupa, Skumin, Sławiński, Sławoszyński, Słobotski, Słotwiński, Słowacki, Słucki, Słupowski, Smoi(j)ski, Songin, Soroka, Specymirski, Spicymirski, Spiner, Spławski, Srzechiński, Srzedzi(ie)ński, Staniewicz, Stanilewicz lub Stanilewski, Starowolski, Starzechowski, Staszkiewicz, Stawryło, Stecewicz, Sti(ie)rnski lub Stirnski, Stiruski, Streżowicz, Strubnica, Stryjkowski, Styrnski, Styrpejko, Styruski, Suchorowski, Sudnik, Swołyński, Sworski, Syćko, Szalamuński, Szalkiewicz, Szałkiewicz, Szaniecki, Szawernowski, Szczepicki, Szczepiecki, Szpiner, Szredziński, Szuczewski, Szulakiewicz, Szymkiewicz, Szymkowicz, Ścierski, Śledziewicz, Śniadecki, Śnieżko, Śr(rz)edziński, Tarło, Tarnau lub Tarnow, Tarnowski, Temruk, Tomkowicz, Towgin(owicz), Trojanowski, Tułkowski, Tyszkiewicz, Ulęzgęłło, Urak, Ustarbowski, Virion, Wacławski, Wapczyński, Wardęski, Warnsdorf, Wasilewicz, Węcławski, Węsierski, Wiaze(ie)wicz lub Wiażewicz, Wicki, Wiedecki, Witecki Wieliczkowski, Wieroz(sz)emski, Wierzbicki, Wietski, Więcławski, Wiszacki, Witcki, Witski, Wojakowski, Wojanowski, Wojnowski, Woliński, Wołkowski, Wołodko, Wołodźko, Woronowicz, Wrzosek, Wyrowski, Wyrzykowski, Wyskocki, Wysocki, Zaborski, Zabrzeziński, Zacharewicz, Zajączkowski, Zawadzki, Zbirochowski lub Zbiro(w)ski, Ziembowski, Zienkiewicz, Zienkowski, Zongołowicz, Zuroch, Zurowski, Zygmuntowicz, Żagliński, Żarski, Żuk, Żuławski, Żurawicki, Żurawski, Żurowski, Życzyński, Żyła, Żyłowski, Żyrawski

Herbu Leliwa używają też (w różnych wariantach) miasta Leśna (księżyc odwrócony rogami do dołu nad gwiazdą), Mińsk Mazowiecki, Ostrowiec Świętokrzyski, Przeworsk, Tarnobrzeg, Tarnopol, Tarnów, Sieniawa, Stryków, Poznań, Tołte, Zawałów, oraz wieś Krzywcza, jest również herbem zamku w Rożnowie.

[edytuj] Znani przedstawiciele

[edytuj] Ciekawostki

  • W bitwie pod Grunwaldem w 1410r. wzięły udział trzy chorągwie pod znakiem Leliwa. Były to chorągwie Jana z Tarnowa (wojewody krakowskiego), Wincentego z Granowa (kasztelana śremskiego i starosty wielkopolskiego), Spytka z Jarosławia.
  • W XV w. rycerze którzy nosili herb Leliwa i walczyli przeciwko Turkom, aby nie zostać wziętym za wroga, musieli często umieszczać na swoich tarczach dodatkowe łacińskie sentencje. Turcy mieli w swoich znakach półksiężyc i sześciopromienną gwiazdę bardzo podobne do herbu Leliwa.

Przypisy

  1. ↑ Herbarz polski i imionospis zasłużonych w Polsce ludzi wszystkich stanów i czasów: ułożony porządkiem alfabetycznym na podstawie Herbarza Niesieckiego i manuskryptów, Hipolit Stupnicki, Drukiem Kornela Pillera, Lwów 1839, T.2, str.90
  2. ↑ Herbarz polski Kaspra Niesieckiego, Nakładem i drukiem Breitkopfa i Haertla, Lipsk 1841, T.6, str.40
  3. ↑ Heraldyka polska wieków średnich, dr Franciszek Piekosiński, Nakładem Akademii Umiejętności, Kraków 1899, str.90-91
  4. ↑ Heraldyka polska wieków średnich, dr Franciszek Piekosiński, Nakładem Akademii Umiejętności, Kraków 1899, str.89, 91
  5. ↑ Miesięcznik Heraldyczny, Nr 11-12, Lwów, listopad-grudzień 1913, str.179: O litewskich rodach bojarskich zbratanych ze szlachtą polską w Horodle r.1413. - Ród Moniwida (Leliwa)
  6. ↑ Encyklopedia staropolska, 1937-1938, T.1, str. 420
  7. ↑ Herby, Magia, Mity, Jerzy Piechowski, Wydawnictwo Medium, Warszawa 1995
  8. ↑ Pan Tadeusz, Adam Mickiewicz, Księga ósma - Zajazd

[edytuj] Bibliografia

  • Bartłomiej Paprocki: Gniazdo cnoty: zkąd herby rycerstwa sławnego Królestwa Polskiego, Wielkiego Księstwa Litewskiego, Ruskiego, Pruskiego, Mazowieckiego, Żmudzkiego i innych Państw do tego Królestwa należących Książąt y Panów początek swoy maią. Kraków: 1578. 
  • Bartosz Paprocki: Herby rycerstwa polskiego na pięcioro xiąg rozdzielone. 1584. 
  • Hipolit Stupnicki: Herbarz polski i imionospis zasłużonych w Polsce ludzi wszystkich stanów i czasów: ułożony porządkiem alfabetycznym na podstawie Herbarza Niesieckiego i manuskryptów. Lwów: Drukiem Kornela Pillera, 1859. 
  • dr Franciszek Piekosiński: Heraldyka Polska Wieków Średnich. Kraków: Nakładem Akademii Umiejętności, 1899. 
  • Tadeusz Gajl: Herby szlacheckie Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Gdańsk: Wydawnictwo L&L, 2003, errata 2005. 
  • Czesław Malewski: Rody szlacheckie na Litwie(III) - Herb Leliwa w: Nasza Gazeta nr 15 (451) / 2000 (pl). [dostęp 20.09.2008].

[edytuj] Linki

[edytuj] Zobacz też

Źródło: "http://pl.wikipedia.org/wiki/Leliwa_(herb_szlachecki)"

SEO Tools SEO Tools SEO Tools tanie kredyty gotówkowe kreatyna Plaza 3 star hotel Los Angeles krynica noclegi Sejm Tyk