Język niemiecki

Deutsch
Obszar	Niemcy, Austria, Szwajcaria, Liechtenstein, kraje Beneluxu i okolice
Liczba mówiących	~125 000 000 (język ojczysty dla: 95 527 178 osób[1], język obcy dla 28 000 000 osób[2])
Ranking	10.
Klasyfikacja genetyczna	Języki indoeuropejskie Języki germańskie Języki zachodniogermańskie Język niemiecki
Pismo	łacińskie
Status oficjalny
Język urzędowy	Niemcy, Austria, Liechtenstein, Namibia, Szwajcaria, Luksemburg, Belgia, region Trydent-Górna Adyga we Włoszech, Śląsk w Polsce (język urzędowy/pomocniczy), jeden z urzędowych w Unii Europejskiej
Regulowany przez	Międzypaństwowa Komisja Ortografii Niemieckiej, Niemcy – ministerstwa kultury krajów związkowych
Kody języka
ISO 639-1	de
ISO 639-2	deu/ger
ISO/FDIS 639-3	deu
SIL	GER
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata Niemiecka wersja językowa Wikipedii W Wikisłowniku: Słownik języka niemieckiego

Język niemiecki – język z grupy zachodniej rodziny języków germańskich. Jest bardzo zróżnicowany regionalnie, i niektóre dialekty – takie jak dialekt używany w "niemieckojęzycznej" części Szwajcarii (schweizerdeutsch albo schwyzerdütsch, należący do grupy dialektów alemańskich) – są czasem klasyfikowane jako osobne języki. Najbliżej spokrewniony jest z językiem niderlandzkim, który jednak cechuje bardziej uproszczony system gramatyczny.

Dialekty języka niemieckiego (często w kontakcie z innymi językami) odegrały kluczową rolę w kształtowaniu się kilku innych języków. Przykładem jest tu wykształcony w średniowieczu język jidysz oraz język luksemburski. W XIX wieku natomiast z kilku dialektów niemieckich rozwinął się w USA język pensylwański (jeśli nie uznawać go za odmianę języka niemieckiego).

[edytuj] Ortografia

Zobacz więcej w osobnym artykule: alfabet niemiecki.

Alfabet niemiecki jest odmianą alfabetu łacińskiego i składa się z 30 liter. Oprócz 26 liter klasycznych zawiera także przegłosy ä, ö i ü (tzw. Umlaut) oraz ß (tzw. Es-Zett lub scharfes S, zob. ß). Przy braku odpowiednich czcionek muszą one być zastępowane odpowiednimi dwuznakami (ä = ae, ö = oe, ü = ue, ß = ss).

A Ä B C D E F G H I J K L M N O Ö P Q R S   T U Ü V W X Y Z
a ä b c d e f g h i j k l m n o ö p q r s ß t u ü v w x y z

Cechą charakterystyczną niemieckiej ortografii jest pisownia wszystkich rzeczowników wielką literą (występująca współcześnie ponadto jedynie w ortografii jęz. luksemburskiego).

W 1998 r. wprowadzono reformę (potem kilkakrotnie modyfikowaną) niemieckiej ortografii, która polega m.in. na wariantowym zniemczeniu pisowni niektórych wyrazów obcych, zwiększeniu liczby wyrażeń pisanych rozdzielnie oraz wielką literą, jak również zastąpieniu ß występującego po krótkiej samogłosce przez ss oraz zwiększeniu częstotliwości używania litery ä zamiast e. Nowa pisownia formalnie obowiązuje już w Niemczech i Austrii, jest jednak ignorowana przez największe wydawnictwa prasowe.

Dialekty języków zachodniogemańskich w kontynentalnej Europie

Wygląd szkolnego pisma ręcznego w języku niemieckim był ściśle uregulowany. Do 1925 r. było to pismo zwane Kurrentschrift (kurrenta; inaczej Spitzschrift), a w latach 1935-1941 Sütterlinschrift (inaczej Deutsche Schrift, patrz: [1]). Do dzisiaj widać te wpływy w piśmie ręcznym starszego pokolenia Niemców.

Dla niemieckiego ze Szwajcarii i Liechtensteinu charakterystyczny jest brak litery ß w pisowni, zastępuje się ją podwójnym "s" (ss).

[edytuj] Fonetyka i fonologia vs. pisownia niemiecka

W niemieckiej pisowni występuje wiele wieloznaków, takich jak:

• ch – oznacza w sąsiedztwie fonemów /a/, /o/, /u/ głoskę [x] (ch w polskim wyrazie chata), np. Nacht [naxt], wach [vax], w sąsiedztwie fonemów /e/, /i/ miękkie [ç], zbliżone do wymowy ch w polskim wyrazie chirurg (przykłady: ich [ʔɪç] nichts [nɪçts], Nächte ['nεçtə]), a na początku wyrazu przed fonemami /a/, /o/ oraz przed spółgłoską głoskę [k], np. Cholera ['kɔləʁa], Chrom [kʁo:m]
• ck – oznacza głoskę [k]
• ei i ai – zwykle oznacza dyftong /aɪ/, zbliżony do polskiego aj
• ey i ay – zwykle oznacza dyftong /aɪ/, zbliżony do polskiego aj, np. Meyer ['maɪɐ], Bayern ['baɪɐn]
• eu i äu – zwykle oznacza dyftong /ɔʏ/, zbliżony do polskiego oj. W wyrazach pochodzenia greckiego oznacza zawsze [ɔʏ], np. Euthanasie [ˌʔɔʏtana'zi:].
• oi i oy – zwykle oznacza dyftong /ɔʏ/, zbliżony do polskiego oj, np. Alois ['ʔalɔʏs], Hoyerswerda ['hɔʏɐsv̥εɐda˙]
• -ow – oznacza regionalnie długą głoskę [o:], np. Güstrow
• ph – oznacza głoskę [f] (występuje wyłącznie w wyrazach obcego pochodzenia – także w imionach, np. Phase ['fa:zə], Sophie [zɔ'fi:])
• qu – zwykle oznacza [kv̥] (zbliżone do [kf]), np. Quelle ['kv̥εlə].
• rh – oznacza fonem /r/, realizowany jako [r], [ʀ] lub [ʁ] (występuje wyłącznie w wyrazach obcego pochodzenia – np. Rheumatismus [ˌʁɔʏma'tɪsmʊs])
• sch – czytane jak polskie sz (oznacza głoskę [ʃ])
• sp – jak polskie szp (oznacza [ʃp]), także w wyrazach obcego pochodzenia w nagłosie: Spartakiade [ˌʃpaʁta'kɪ̯adə] (ale: Wespe ['vεspə]). Litera s przed dwuznakiem ph oznacza [s]: Sphäre ['sfe:ʁə]. Istnieją też dialekty, w których sp zawsze oznacza [sp] lub zasze [ʃp].
• st – jak polskie szt ([ʃt]) z wyjątkiem pozycji wygłosowej – wówczas [st]. [ʃt] wymawiane jest także w nagłosie wyrazów obcego pochodzenia, np. Stratosphäre [ˌʃtʁatɔ'sfe:ʁə] (ale: Bestie ['bεstɪ̯ə], Vestalin [vεs'ta:lɪn]). Istnieją też dialekty, w których st oznacza zawsze [st] lub zawsze [ʃt].
• th – oznacza głoskę [t] (występuje wyłącznie w wyrazach obcego pochodzenia, np. Thema ['te:ma˙])
• tsch – czytane jak polskie cz (oznacza [ʧ])
• tz – czytane jak polskie c ([ʦ]) (np. w wyrazie Katze ['kaʦə])
• ui i uy – nie występuje w pisowni standardowej, występuje jednak regionalnie – oznacza wtedy głoskę [y:], np. Duisburg ['dy:sb̥ʊʁk], Nordkirchen-Vluyn [nɔʁt'kɪʁçən 'fly:n]

Uwaga: powyższe zbitki liter mogą czasami oznaczać oddzielne głoski, jeśli użyto ich w zapisie oddzielnych morfemów, np.: beurteilen [bə'ʔuʁtaɪlən], beinhalten [bə'ʔɪnhaltən], entzückend [εnt'ʦʏkənt], entscheiden [εnt'ʃaɪdən] itp.

• _e – oddaje w zapisie długość samogłoski oznaczonej przez literę poprzedzającą – w pisowni standardowej wyłącznie przez literę i (n.p. viel [fi:l]) – regionalnie także literę o (n.p. Soest [zo:st])
• _h – oddaje w zapisie długość samogłoski oznaczanej przez literę poprzedzającą (n.p. l.p. Schuh [ʃu:] l.m. Schuhe ['ʃu:ə]). Ortografia niemiecka nie jest w tym wypadku jednak konsekwentna, ponieważ często długości samogłosek nie oznacza się w piśmie. A więc na przykład chociaż w wyrazie Stühle ['ʃty:lə] ("krzesła") litera h oznacza długość samogłoski oznaczanej przez ü, tj. [y:], to już przy tej samej samogłosce w wyrazie Schüler ['ʃy:lɐ] ("uczniowie") litera h nie pojawia się w zapisie. Dodatkowo h występuje w części wyrazów również tam, gdzie jej funkcja oznaczania długości jest zbędna, ponieważ rolę tę spełniają inne litery, np. w er sieht ['ʔe:ɐ̯ 'zi:t] litera h jest zbędna z punktu widzenia oddawania w zapisie długości samogłoski [i:], ponieważ długość oznacza już dwuznak ie. O regułach użycia litery h w ortografii nie decydują więc wyłącznie względy fonetyczne, ale też historyczne oraz korelacja z innymi formami danego wyrazu (por. omówione sieht, bo sehen).
• _i – oddaje w zapisie długość samogłoski oznaczonej przez literę poprzedzającą, ale występuje jedynie regionalnie w stosunku do litery o (n.p. Troisdorf ['tʁo:sd̥ɔʁf])

• Samodzielna litera h oznacza w nagłosie spółgłoskę [h], różną od [x]. Wymowa [h] jest zbliżona do wymowy dźwięku zapisywanego w języku angielskim jako h, np. w wyrazie his.

• Wieloznaki oznaczające spółgłoski oznaczają też krótkość samogłoski przed tą spółgłoską, np. waschen ['vaʃən] ("myć") – krótkie [a] przed spółgłoską [ʃ], oznaczaną wieloznakiem sch.

• Dwie sąsiadujące litery oznaczające tę samą spółgłoskę (np. nn, ff) i należące do jednego morfemu czyta się jako jeden dźwięk, inaczej niż w języku polskim (n.p. Sonne ['zɔnə], Schiff [ʃɪf]). Zapis ten jednocześnie oznacza, że poprzedzająca taką spółgłoskę samogłoska jest krótka.

• Dwie sąsiadujące litery oznaczające tę samą samogłoskę (aa, oo lub ee) czyta się jako jeden dźwięk (jedną długą samogłoskę), inaczej niż w języku polskim (n.p. Saal [za:l], Boot [bo:t], Seele ['ze:lə]). Długa samogłoska e wymawiana jest w sposób zbliżony do polskiego ej. Natomiast samodzielne e końcowe wymawiane jest jako zredukowana samogłoska szwa. Podwójne uu występujące na przykład w wyrazie Genugtuung [gə'nu:kˌtu:ʊŋ] czyta się jednak jako dwie samogłoski ze względu na przebiegającą między nimi granicę morfemów. Z podobnych względów podwójne ii w wyrazie assoziieren w wymowie starannej oznacza dwie samogłoski: [asoʦɪ'i:ʁən]. Również podwójne ee w wyrazie beenden nie oznacza z tego powodu jednej długiej samogłoski: [bə'ʔεndən].

• Samogłoski przed zbitką spółgłosek należącą do tego samego morfemu są zawsze krótkie, np. fast [fast] ("prawie"), ale już np. er rast ['ʔe:ʁ‿'ʁa:st] ("on pędzi/piratuje (na drodze)") z długim [a:], bo -t należy do innego morfemu (do końcówki fleksyjnej).

Końcówka -er ulega asymilacji do tzw. r zwokalizowanego [ɐ] (zjawisko to nie występuje jednak w niektórych wariantach języka niemieckiego).

• Istnieją trzy równoprawne warianty realizacji fonemu /r/ – [r], [ʀ] i [ʁ]
• z czyta się jak polskie c (oznacza głoskę [ʦ]), np. Zorn ['ʦɔʁn]
• Samodzielne s czyta się jak polskie z (np. Sonne ['zɔnə]), w wygłosie jak i przed spółgłoską s (zbitki st, sp, sch omówiono wyżej).
• Litera c występuje poza dwuznakami jedynie w nowszych zapożyczeniach (np. "Container", "Center"), imionach (np. "Claudia") i nazwach miejscowych. Oznacza głoskę [k], rzadziej [ʦ].
• Litera ß oznacza głoskę [s], w odróżnieniu od ss (również oznaczającego [s]) występuje w zapisie po samogłoskach długich.
• Litera v oznacza najczęściej głoskę [f] z wyjątkiem wyrazów obcego pochodzenia, w których oznacza zazwyczaj głoskę [v], np. w wyrazie Virus ['vi:ʁus].

W języki niemieckim występują też tzw. umlauty:

• Litera ä oznacza głoskę [ε] (Äste ['ʔεstə]) lub [ε:] (ta ostatnia zastępowana jest najczęściej przez [e:], np. spät [ʃpe:t])
• Litera ö oznacza głoskę [œ] (öffnen ['ʔœfnən]) lub [ø:] (mögen ['mø:gən]), czasem [ø] (Föderation [ˌfødεʁa'ʦɪ̯o:n])
• Litera ü oznacza głoskę [ʏ] (Flüchtling ['flʏçtlɪŋ] lub [y:] (fühlen ['fy:lən])

Spółgłoski dźwięczne ulegają ubezdźwięcznieniu w wygłosie. Spółgłoski bezdźwięczne [p], [t], [k] wymawiane są z przydechem. Istnieją też ich nieprzydechowe odpowiedniki powstałe w wyniku ubezdźwięcznienia [b], [d] i [g] w nagłosie morfemu po spółgłosce przydechowej, np. w wyrazie abgeben ['ʔapʰke:bən] (częściej notowane jako ['ʔapg̊e:bən]) głoska [g] w nagłosie morfemu -geben traci dźwięczność, lecz nie zyskuje przydechu po przydechowym [pʰ] w wygłosie morfemu ab-.

Przed samogłoską akcentowaną w nagłosie morfemu występuje zwarcie krtaniowe [ʔ], nieoznaczane w piśmie.

• Litera y oznacza w środku wyrazu głoskę [y:] (Lyrik ['ly:ʁɪk]), [y] (Physik [fy'zi:k]) lub [ʏ] (Sylt ['zʏlt]), natomiast na jego końcu głoskę [ɪ] (Franz Vranitzky ['fʁanʦ fʁa'nɪʦkɪ])

Niemieckie samogłoski opisuje następująca tabela (na podstawie Lagenscheidts Taschenwörterbuch Deutsch):

Istnieją też dwugłoski: /aɪ/, /ɔʏ/, /aʊ/.

Uwagi:

• W wymowie scenicznej dyftongi niemieckie realizowane są odpowiednio jako /ae/, /oe/ i /ao/
• Samogłoska /ɛ:/ zastępowana jest zazwyczaj przez /e:/
• W nielicznych wyrazach obcego pochodzenia istnieje też krótka samogłoska /ø/, np. w wyrazie Föderation [ˌfødεʁa'ʦɪ̯o:n]
• Samogłoski krótkie w wygłosie (z wyjątkiem ə) ulegają często wydłużeniu i wymawiane są jako półdługie, np. [o˙] w wyrazie Kino ['ki:no˙].

Wyrazy i zwroty zapożyczone z języka angielskiego i francuskiego wymawiana są zwykle w sposób jednakowy z wymową obcą, np. Smith ['smɪθ], Niveau [ni'vo:] lub w sposób zbliżony, np. First Lady ['fœəst 'le:dɪ] (ang. ['fə:st 'leɪdɪ]), Etui [e'tyi:] (fr. [e'tɥi])

[edytuj] Przykładowy tekst

Alle Menschen sind frei und gleich an Würde und Rechten geboren. Sie sind mit Vernunft und Gewissen begabt und sollen einander im Geist der Brüderlichkeit begegnen.

['ʔalə 'mɛnʃən zɪnt fʁaɪ ʔʊnt g̊laɪç ʔan 'vʏʁdə ʔʊnt 'ʁɛçtən gə'bo:ʁən # zi: zɪnt mɪt fɐ'nʊnft ʔʊnt g̊ə'vɪsən bə'ga:pt ʔʊnt 'z̥ɔlən aɪ'nandɐ ʔɪm gaɪst d̥e:ɐ̯ 'bʁy:dɐlɪçkaɪt b̥ə'ge:gnən]

Wszyscy ludzie rodzą się wolni i równi pod względem swej godności i swych praw. Są oni obdarzeni rozumem i sumieniem i powinni postępować wobec innych w duchu braterstwa.

[edytuj] Gramatyka

Zobacz więcej w osobnym artykule: Gramatyka języka niemieckiego.

Język niemiecki zalicza się zasadniczo do typu języków fleksyjnych, przy czym odmiana rzeczownika jest stosunkowo uboga i do oznaczenia liczby i przypadka stosuje się przede wszystkim rodzajniki.

Język niemiecki ma liczbę pojedynczą z 3 rodzajami – męskim, żeńskim i nijakim, oraz liczbę mnogą bez podziału na rodzaje. Rodzaje męski i nijaki wykazują podobieństwo w odmianie, podobnie rodzaj żeński i liczba mnoga. Są 4 przypadki – mianownik, dopełniacz, celownik i biernik, przy czym najrzadziej używany jest dopełniacz (najczęściej zastępuje się go konstrukcjami z przyimkiem).

Czasowniki mają bogatszą odmianę przez osoby, liczby, czasy i strony.

Przypisy