Dynastia askańska

Dynastia askańska - ród niemiecki panujący w Brandenburgii, Saksonii oraz kilku mniejszych księstwach: Saksonia-Lauenburgu, Anhalt. Jej przedstawicielka z linii Anhalt-Zerbst - Zofia Augusta Fryderyka - rządziła także pod imieniem Katarzyna II Wielka, jako imperatorowa Rosji. Dynastia wzięła nazwę od łacińskiej nazwy miasta Aschersleben – Askania (lub też Ascharia).

Spis treści

[edytuj] Dzieje

Pomnik Albrechta Niedźwiedzia. Spandau.Berlin

Założycielem dynastii był Albrecht Niedźwiedź (zm. 1170), syn Ottona hr. Ballenstedt i Eiliki z rodu Billungów. W 1134 roku został margrabią Marchii Północnej, a od 1157 roku Brandenburgii. W XIII wieku ród podzielił się na kilka linii.

Najstarsza linia wywodzi się od Ottona I (zm. 1184), syna Albrechta Niedźwiedzia. Jego potomkowie rządzili w Brandenburgii. Po 1220 roku podzieliła się na dwie gałęzie: z Salzweld i z Stendal. Ostatecznie linia ta wygasła w 1320 roku na Henryku II. Brandenburgię przejęli Wittelsbachowie.

Margrabia brandenburski Otto IV (1266-1309), miniatura z Kodeksu Manesse, XIV w.

Książę Anhaltu, miniatura z Kodeksu Manesse, XIV w.

Linia hrabiów von Orlamünde wywodzi się od Hermana I, drugiego syna Albrechta Niedźwiedzia. Wygasła po 1486 roku na Fryderyku VI.

Od Bernarda III (zm. 1212) wywodzi się linia saska. W 1180 roku został on mianowany przez cesarza Fryderyka I Barbarossę księciem Saksonii. Linia ta podzieliła się na gałęzie. Od Albrechta II (zm. 1298, wnuk Bernarda III) pochodzili książęta von Sachsen-Wittenberg. W 1356 roku otrzymali oni uprawnienia elektorskie (elektorzy brali udział w wyborach cesarza). Linia ta wygasła w 1422 roku na Albrechcie III. Jego władztwo przejęli Wettynowie. Od Jana (zm. 1286, starszy brat Albrechta II), wywodzi się linia książąt von Sachsen-Lauenburg. Jego potomkowie panowali tam do śmierci księcia Juliusza Franciszka w 1689 roku.

Katarzyna II

Linia książąt von Anhalt wywodzi się od Henryka I (zm. 1252), najstarszego syna Bernarda III. Linia ta, silnie rozgałęziona, straciła na znaczeniu w kolejnych stuleciach. Do pierwszego podziału doszło już w XIII wieku. Powstały wówczas samodzielne księstwa: Anhalt-Bernburg (linia wygasła w 1468), Anhalt-Zerbst i Anhalt-Köthen (linia wygasła w 1475).

W XVI wieku książę Joachim Ernest von Anhalt-Zerbst (zm. 1586) zjednoczył całe księstwo. Już jego synowie w 1603 roku dokonali podziału spadku. Linia książąt von Anhalt-Zerbst wygasła w 1793 roku na Fryderyku Auguście. Jego starszą siostrą była Zofia Augusta Fryderyka (zm. 1796), znana bardziej jako imperatorowa Rosji Katarzyna II Wielka (panowała w latach 1762-1796). Linia książąt von Anhalt-Bernburg wygasła w 1863 roku na księciu Aleksandrze Karolu. Linia książąt Anhalt-Köthen wygasła w 1847 roku na Henryku. W latach 1765-1847 należały do nich dobra pszczyńskie. Spadkobiercami tych dóbr była rodzina Hochberg z Książa. Książę Leopold I von Anhalt-Dessau (zm. 1871) w 1863 roku został jedynym spadkobiercą pozostałych, wygasłych linii. Przyjął tytuł księcia von Anhalt. Ostatnim panującym był książę Joachim Ernest, który w 1918 roku został pozbawiony tronu. Linia jego potomków istnieje do dziś.

[edytuj] Podziały terytorialne ziem Askańczyków

1134 – Albrecht Niedźwiedź przejął władzę w Marchii Północnej.
1157 – Albrecht Niedźwiedź założył Marchię Brandenburską.
1170 – Śmierć Albrechta I Niedźwiedzia. Podział ziem między synów:
- Otto – otrzymał Brandenburgię,
- Hermann – otrzymał Orlamünde,
- Adalbert – otrzymał Ballenstedt,
- Dytryk – otrzymał Werben (?),
- Bernard – otrzymał Aschersleben i gród Anhalt.

Nekropolia Anhaltów w Pszczynie

Karta herbarza J. Siebmachera z herbem księcia Anhaltu (pierwszy z lewej w górnym rzędzie), 1605

Herby Anhaltów i Hochbergów nad wejściem do zamku Książ

1172 – Bernard przejął po śmierci Adalberta Ballenstedt.
1177 – margrabia Brandenburgii został arcyszambelanem (arcypodkomorzym) Cesarstwa.
1180 – Bernard został księciem Saksonii.
1202 – Hrabia Orlamünde został lennikiem Danii jako hrabia Holsztynu.
1212 – śmierć Bernarda, podział ziem między synów:
- Henryk otrzymał Anhalt,
- Albrecht otrzymał Saksonię.
1248 – podział linii hr. Orlamünde na:
- z Orlamünde – wygasła 1476 (1486?),
- z Weimaru – wygasła 1373 (1372?).
1252/1265 – podział księstwa Anhaltu na:
- Aschersleben (wygasła 1315),
- Bernburg (wygasła 1468),
- Köthen.
1255 – Otto III margrabia Brandenburgii odziedziczył Górne Łużyce z Budziszynem i Zgorzelcem.
1258/1260 – rozgałęzienie margrabiów Brandenburgii na linie:
- ze Stendal (wygasła 1320),
- ze Salzwedel (wygasła 1317).
1296 – podział Saksonii między synów Albrechta I na:
- księstwo Saksonii-Lauenburg (linia wygasła 1689),
- księstwo Saksonii-Wittenberg (linia wygasła 1422).
1302/1304 – margrabia Brandenburgii Herman odziedziczył Dolne Łużyce.
1307 – Albrecht I von Anhalt-Köthen odziedziczył Zerbst (odtąd Anhalt-Köthen-Zerbst).
1315 – po wygaśnięciu linii na Aschersleben, jej ziemie włączono do ziem arcybiskupstwa Halberstadt (arcybiskupem był wtedy Albrecht von Anhalt-Bernburg).
1320 – wygasła linia brandenburska Askańczyków; Brandenburgia po kilku latach przeszła pod władanie Wittelsbachów.
1346 – hrabiowie Orlamünde utracili ziemie w Turyngii wokół Weimaru.
1356 – książę Saksonii Rudolf II, na mocy „Złotej Bulli” otrzymał uprawnienia elektora Cesarstwa oraz tytuł arcymarszałka i wikariusza Cesarstwa.
1422 – wygasła linia książąt Saksonii; ziemie zostały przekazane Wettynom.
1468 – wygasła (starsza) linia książąt Anhalt-Bernburg; jej ziemie włączono do księstwa Zerbst.
ok. 1570 – książę Joachim Ernest von Anhalt-Zerbst zjednoczył księstwo Anhaltu.
po 1468 – wygasła linia hrabiów Orlamünde – dobra sprzedano landgrafom Turyngii.
1603/1606 – podział księstwa Anhaltu:
- Jan Jerzy otrzymał Dessau,
- Chrystian I otrzymał Bernburg (linia wygasła 1863)
- Rudolf I otrzymał Zerbst (linia wygasła 1793)
- Ludwik otrzymał Köthen (linia wygasła 1665)
1611 – August (w 1603 bez przydziału) otrzymał Plötzkau.
1635 – od linii Anhalt-Bernburg oddzieliła się linia Harzgerode.
1665 – dobra linii Plötzkau przejęła linia Köthen.
1672 – 1675 – księżna Ludwika von Anhalt-Dessau była regentką w śląskim księstwie Legnicy, Brzegu i Wołowa w imieniu syna, księcia Jerzego IV Wilhelma (ostatniego księcia z rodu Piastów).
1689 – wygasła linia książąt Saksonii-Lauenburg; jej ziemie przejęli książęta Brunszwiku i Lüneburga.
1709 – wygasła linia Harzgerode; jej ziemie wróciły do księstwa Anhalt-Bernburg.
1762 – 1796 – księżniczka Zofia Augusta Fryderyka von Anhalt-Zerbst panowała w Rosji jako imperatorowa Katarzyna II Wielka.
1765 – książęta von Anhalt-Köthen odziedziczyli po hrabiach von Promnitz dobra pszczyńskie i ustanowili tam swoją sekundogeniturę.
1793 – wygasła linia Anhalt-Zerbst.
1797 – podział dóbr; linia Anhalt-Dessau odziedziczyła Zerbst.
1806 – książęta von Anhalt-Bernburg zostali wyniesieni do rangi Herzog (najwyższy tytuł książęcy, przyznany jako ostatni w dziejach Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego).
1818 – książęta z Pszczyny odziedziczyli księstwo Anhalt-Köthen.
1846/1847 – Pszczynę sprzedano hrabiom Hochbergom z Książa.
1847 – wygasła linia Anhalt-Köthen; jej dobra odziedziczyła linia Anhalt-Dessau.
1863 – wygasła linia Anhalt-Bernburg; książęta z Dessau zjednoczyli księstwo Anhaltu, książę Leopold przyjął tytuł Herzog von Anhalt.
1918 – abdykacja księcia Anhaltu, proklamowanie republiki.

[edytuj] Literatura

Słownik Dynastii Europy, p. red. J. Dobosza i m. Serwańskiego, Poznań 1999
B. Schwineköper, W. Hoppe, Askanier, w: Neue Deutsche Biographie, Bd 1, Berlin 1953, s. 414