Bolesław III Krzywousty

W 1085 r. władza Władysława Hermana w Polsce została zagrożona poprzez koronację Wratysława II na króla Czech i Polski, oraz sojusz tego ostatniego z królem węgierskim Władysławem I. W 1086 władca polski zmuszony był przywołać z węgierskiego wygnania Mieszka Bolesławowica, jedynego syna Bolesława II Szczodrego i prawowitego dziedzica korony polskiej. Za cenę uznania swojej władzy Władysław Herman powierzył mu prawdopodobnie dzielnicę krakowską^[2]. Sytuację księcia polskiego komplikował fakt braku dziedzicznego potomka. Pierworodny syn Zbigniew nie mógł być brany pod uwagę, ponieważ pochodził z nieuznanego przez Kościół - związku z nałożnicą^[2]^[3].

Po narodzeniu Bolesława Krzywoustego zmianie uległa sytuacja polityczna w Polsce. Pozycja młodszego syna Hermana była zagrożona przez Mieszka Bolesławowica, co stanowiło prawdopodobnie przyczynę śmierci tego księcia w 1089. W tym samym roku Władysław odesłał Zbigniewa do Saksonii. Zbigniew został umieszczony w żeńskim klasztorze w Kwedlinburgu. Fakt ten świadczy o dążeniu do pozbycia się pierworodnego z kraju, uczynienia mnichem i pozbawienia praw do sukcesji.^[6]^[7]. Pozwoliło to wyeliminować z życia politycznego dwóch pretendentów do tronu polskiego, zabezpieczyć dziedzictwo małoletniego Bolesława jak i osłabić rosnącą opozycję wobec Władysława^[8]. Herman popadł w zależność od swojego stronnika - palatyna Sieciecha, któremu m.in. zawdzięczał swe wyniesienie do tronu^[2]. Sieciech był pierwszym opiekunem Bolesława. Do realizacji planu przejęcia władzy^[9] palatyn pozyskał poparcie żony Hermana - Judyty^[10].

W 1090 Sieciech poprzez dowodzone przez siebie rycerstwo polskie zdołał na krótko opanować i przyłączyć Pomorze Gdańskie. W ważniejszych grodach pomorskich umieszczono polskie załogi, resztę spalono, w celu pozbycia się oporu. W kilka miesięcy później doszło do buntu miejscowych elit, które przywróciły niezależność wobec Księstwa Polskiego^[11].

Młodziutki książę Bolesław dorastał w chwili, kiedy po represjach Sieciecha nastąpiła masowa emigracja polityczna z ziem polskich. Konsekwencją jej działań było porwanie i sprowadzenie w 1093 Zbigniewa do ojczyzny^[2]. Podczas nieudanej interwencji Hermana na Śląsku, gdzie schronił się Zbigniew, książę polski (po uprowadzeniu Sieciecha i Bolesława przez Węgrów) musiał uznać pierworodnego syna jako swego prawowitego. Wydany akt legitymizacji (1093) przyznawał prawa pochodzenia i uznania syna w obliczu dynastii. Akt ten dawał Zbigniewowi prawo dziedziczenia tronu. Po ucieczce Sieciecha i Bolesława z niewoli na polecenie palatyna zorganizowano wyprawę na Śląsk i Kujawy, celem unieważnienia aktu legitymizacji. Po przegranej bitwie nad Gopłem, w 1096 Zbigniew został uwięziony, następnie na skutek interwencji biskupów w maju 1097 - uwolniony^[12]. Przywrócono mu także utracone prawa^[2].

[edytuj] Podział kraju i wygnanie Sieciecha

Po odkryciu rzeczywistych zamiarów Sieciecha i Judyty oraz w obliczu dezaprobaty zniedołężniałego Władysława Hermana - Zbigniew pozyskał sprzymierzeńca w nastoletnim Bolesławie. Obaj bracia stanowczo zażądali oddania im rządów. Herman zgodził się na podział swoich domen między synów. Bolesław otrzymał Małopolskę, Śląsk, ziemię lubuską z zachodnim skrawkiem Wielkopolski sięgającym po granicę pomorską. Zbigniew natomiast otrzymał Wielkopolskę (z Gnieznem włącznie), Kujawy, ziemię łęczycką, sieradzką oraz Mazowsze (z Płockiem)^[13]. Mazowsze wraz z siedzibą w Płocku zostało jednak pod kontrolą Hermana, podobnie jak ważniejsze grody w dzielnicy Bolesława, tj. Wrocław, Kraków i Sandomierz^[14]^[15].

Podział państwa i dopuszczenie synów do współrządów wywołało natychmiastową reakcję Sieciecha. Podczas zorganizowanego wiecu we Wrocławiu z inicjatywy możnowładcy polskiego Skarbimira doszło do porozumienia między braćmi. Na wiecu postanowiono usunąć dotychczasowego opiekuna Bolesława - Wojsława (powinowatego Sieciecha) oraz zorganizować wyprawę przeciw palatynowi^[14]. W 1099 pod Żarnowcem nad Pilicą doszło do starcia zbuntowanej opozycji z wojskami Hermana i Sieciecha. Buntownicy wygrali bitwę, a książę Władysław wyraził zgodę na trwałe usunięcie Sieciecha z zajmowanego stanowiska^[14].

Siły opozycji zostały dalej skierowane w stronę Sieciechowa^[16], gdzie ukrył się palatyn. Nieoczekiwanie Herman, z niewielkimi oddziałami przyszedł z pomocą obleganemu. Chcąc pozbawić władzy Hermana w państwie, zbuntowana opozycja skierowała Zbigniewa na Mazowsze celem opanowania stołecznego Płocka, natomiast Bolesława do Małopolski. Herman przewidział manewr synów. Do konfliktu doszło w okolicach Płocka, gdzie otoczony Herman zmuszony został do wygnania Sieciecha z kraju. Jego kres nastąpił na przełomie 1100/1101^[14]. Sieciech na wygnaniu przebywał na ziemiach niemieckich. Do kraju wrócił po kilku latach, jednak w Polsce już nie odegrał żadnej roli. Prawdopodobnie został oślepiony. Władysław Herman natomiast zmarł 4 czerwca 1102^[16].

[edytuj] Lata panowania

[edytuj] Walka o dominium (1102-1106)

Podział państwa polskiego, jaki dokonał się po śmierci Hermana, był zbliżony do tego sprzed trzech lat. Wydawało się, że ostatecznie zakończy on waśnie między braćmi, stał się jednak zapowiedzią kolejnych konfliktów na tle sprawowania władzy. Powstały dwa odrębne organizmy państwowe, nad którymi każdy z nich sprawował samodzielne rządy. Zbigniew nad ziemiami wielkopolsko-mazowieckimi z Kujawami, Bolesław natomiast nad małopolsko-śląskimi z dzielnicą sandomierską. Zasada pryncypatu nie została do końca rozwiązana^[14]^[17].

Dwa organizmy państwowe prowadziły osobną politykę tak wewnętrzną jak i zewnętrzną. W kwestii polityki zagranicznej każdy z nich poszukiwał sojuszników, czasami prowadząc grę przeciw drugiemu. Newralgicznym punktem stała się sprawa Pomorza, w stronę którego Bolesław kierował swoje kroki polityczne. Zbigniew był zdecydowanym przeciwnikiem, chcąc zachować z północnym sąsiadem dobre stosunki. Z jednej z pierwszych wypraw zorganizowanych na Pomorze przez Bolesława udało mu się zawrócić rycerstwo, co miało wywołać wściekłość juniora^[2]. Sytuacja ta nie trwała długo, bo już kolejne miesiące pokazały, że żądne łupów rycerstwo opowiedziało się za Bolesławem^[18], wyprawiając się z nim kilkakrotnie na Pomorze (także na Prusy)^[16]. Odwetowe akcje zbrojne Pomorzan były jednak kierowane przeciw Zbigniewowi. Zbigniew nawiązał bliższe kontakty z Czechami, poprzez które to stosunki chciał wywrzeć presję na Bolesławie i odstąpienie od spraw pomorskich. Junior natomiast widział wzmocnienie swojej władzy w kontaktach z Rusią i Węgrami. Mariaż ze Zbysławą, księżniczką ruską ok. 1103 - miał przypieczętować przymierze z Rusią Kijowską^[14].

Z zaproszenia weselnego Zbigniew nie skorzystał, widząc w mariażu i układzie zawartym z Rusią Kijowską zagrożenie wymierzone przeciwko niemu. Ściągnął na dzielnicę juniora najazd czeski Borzywoja II (roszczącego sobie pretensje do korony polskiej)^[19]. Odpowiedzią Bolesława były późniejsze wyprawy na Pomorze w latach 1104-1105. Wyprawy te, oprócz zdobycia wielu cennych łupów, miały za zadanie skutecznie paraliżować sojusz Pomorzan z bratem^[20]. Współpraca z węgierskim władcą, któremu Bolesław dopomógł objąć władzę, zakończyła się wspólną wyprawą na Czechy w 1105, popartą przez możnowładcze kręgi w Polsce.

W 1105 podczas tzw. "układu tynieckiego", Bolesław zawarł porozumienie ze swą macochą Judytą. Za obfitą oprawę wdowią młody książę zapewnił sobie jej neutralność w rozgrywkach politycznych, ze Zbigniewem^[20].

W 1106 Bolesławowi dzięki przekupstwu udało się przeciągnąć Borzywoja II, czeskiego księcia, na swoją stronę. W tym samym roku Bolesław zawarł sojusz z węgierskim królem Kolomanem. Podczas wiecu, na którym stawił się Zbigniew, ustalono, że żaden z braci nie będzie prowadził wojny, nie zawrze pokoju lub sojuszu bez zgody drugiego. Sytuacja mocno niekorzystna dla Bolesława doprowadziła do bratobójczej walki o sukcesję. Przy pomocy ruskich i węgierskich wojów Bolesław uderzył na Zbigniewa. Połączone wojska bez większego problemu zajęły Kalisz, Gniezno, Spycimierz i Łęczycę,^[2] zajmując połowę domen seniora. Za pośrednictwem biskupa krakowskiego Baldwina doszło do zawarcia ugody w Łęczycy^[14], w której Zbigniew oficjalnie uznał Bolesława (1106) za księcia zwierzchniego całej Polski (dominium). Zbigniew zatrzymał Mazowsze jako lenno.

[edytuj] Samodzielna władza

W roku 1107 Bolesław wraz z królem węgierskim Kolomanem przedsięwziął wyprawę przeciw Czechom celem zdobycia władzy nad tym krajem dla Świętopełka. Ingerencja w czeskie sprawy dynastyczne miała zabezpieczyć interesy Polski z południowo-zachodnim sąsiadem^[2].

Podniesiony jeszcze bunt przez Zbigniewa, w którym zniszczył on jeden z grodów, spowodował ponowną wyprawę Bolesława przeciwko niemu. Pretekstem do wystąpienia przeciw bratu stało się także niedostarczenie przez niego posiłków na wyprawę pomorską. Przy połączonych siłach rusko-węgierskich (zimą 1107/1108) Bolesław dążył do ostatecznej rozprawy ze Zbigniewem. Zaatakował Mazowsze, zmusił brata do poddania, co skończyło się całkowitym jego wygnaniem z kraju (1108). Odtąd Bolesław stał się jedynowładcą na ziemiach polskich^[2]^[20]. Bolesław po wygnaniu brata objął samodzielną władzę. Faktyczne przejęcie władzy nastąpiło rok wcześniej (1107), gdy Zbigniew pozostawał jeszcze na Mazowszu, poddając się zależności feudalnej wobec juniora^[14].

W tym samym roku książę polski ponownie poprowadził dywersyjną wyprawę na Czechy, występując jako sojusznik króla węgierskiego Kolomana. Wyprawa ta była podyktowana najazdem niemiecko-czeskim na Węgry oraz brakiem wypełnienia przez Świętopełka układu, w którym zobowiązywał się do zwrotu przez Czechy, zagarniętych grodów na Śląsku (m.in. Racibórz, Kamieniec, Koźle)^[2]. Bolesław ponownie zaczął popierać Borzywoja II, któremu chciał przywrócić władzę. Próba ta zakończyła się niepowodzeniem.^[14].

Odpowiedzią na agresywną politykę Bolesława była wyprawa odwetowa na Polskę podjęta przez króla niemieckiego - Henryka V (wojna polsko-niemiecka w 1109). Siły Henryka V były wspomagane przez czeskich wojów. Pretekstem stała się kwestia wygnanego Zbigniewa, który zabiegał o sprawiedliwość, zadośćuczynienie i pomocy w odzyskaniu utraconych domen^[21]. Działania wojenne toczyły się na Śląsku (obrona Bytomia Odrzańskiego, Głogowa i Wrocławia). Dzięki heroicznym obrońcom śląskich grodów Henrykowi V nie udało się odnieść zwycięstwa. Bolesław Krzywousty prowadził w dalszym etapie wojnę podjazdową, która stopniowo zaczęła przynosić pozytywne efekty. Według legendy miał zwyciężyć Niemców w bitwie na Psim Polu^[22]. Nazwa wzięła się od tego, że zabitych w bitwie rozszarpywały i zjadały dzikie psy z okolic. Ostatecznie niemiecki król wycofał się ze Śląska. Na uwagę zasługuje fakt udziału wieśniaków w obronie grodów, co nabrało charakteru walki narodowej^[2].

W roku następnym (1110) Bolesław podjął nieudaną wyprawę zbrojną na Czechy. Mimo pogromu wojów czeskich nad Trutiną Krzywoustemu nie udało się osadzić na czeskim tronie swego pretendenta, Sobiesława I. Prawdopodobnie nie chciał zadrażniać stosunków z Henrykiem V. W 1111 zawarto rozejm, w myśl którego Sobiesław I powrócił do Czech, a Zbigniew do Polski. Jeszcze w tym samym roku Zbigniew został, na mocy układu Bolesława z Henrykiem V, uposażony^[23], a rok później, z rozkazu brata, oślepiony^[14].

[edytuj] Klątwa

Za tę zbrodnię Bolesław został obłożony klątwą kościelną, co zwalniało wszystkich poddanych z obowiązku posłuszeństwa. By klątwa została zdjęta, Bolesław zaczął przez 40 dni pościć i rozdawać jałmużnę ubogim i możnym, "leżał w popiele i włosiennicy, wśród strumieni łez i łkań, jak wyrzekł się obcowania i rozmowy z ludźmi"^[24]. Według przekazu Galla Anonima otrzymał od brata Zbigniewa przebaczenie. To jednak nie wystarczyło i zdesperowany książę udał się z pielgrzymką na Węgry do klasztoru świętego Idziego w Somogyvárze i św. Stefana w Székesfehérvárze (Białogród Królewski). Podjęta pielgrzymka do opactwa św. Idziego miała również cel polityczny. Bolesław zacieśnił węzły przyjaźni i sojusz z dynastią węgierską^[2]. Po powrocie do Gniezna podążył jeszcze do grobu św. Wojciecha, oddając się dalszej pokucie. Ubogich mieszkańców oraz duchownych obdarował licznymi darami i kosztownościami^[24]. Poświęcenie to pomogło i klątwa została zdjęta.

[edytuj] Polityka pomorska Krzywoustego

Sprawie pomorskiej Bolesław Krzywousty poświęcił większość swojego życia. Cele polityczne polskiego księcia były dwojakie. Pierwszym było umocnienie linii granicznej na rzece Noteć, drugim - podporządkowanie sobie Pomorza, w formie poddania go politycznemu zwierzchnictwu Polski bez inkorporacji^[25] tych ziem poza Pomorzem Gdańskim oraz południowego nadnoteckiego pasa^[2]. Do 1113 Bolesław umocnił swą granicę pomiędzy ziemiami pomorskimi a polskimi. Przebiegała ona wzdłuż linii od ujścia Obry do Warty wzdłuż Noteci z przedłużeniem do Wisły. Grodami granicznymi były: Santok, Wieleń, Nakło, Czarnków, Ujście, Wyszogród nad Wisłą. Niektóre źródła podają, że granica rozpoczynała się od ujścia Warty do Odry^[2].

Bolesław Krzywousty odzyskał w 1119 r. Pomorze Gdańskie (dopuszcza się również możliwość, że stało się to w roku 1116)^[26]. Podczas walk na Pomorzu doszło do groźnego buntu palatyna Skarbimira z rodu Awdańców, który polski książę stłumił w 1117, a następnie buntownika nakazał oślepić^[20] (kolejnym palatynem został Piotr Włostowic, możnowładca śląski z rodu Łabędziów). Pomorzanie, prowadząc walki z Polakami, znaleźli nieoczekiwanego sojusznika na Rusi (Księstwo Przemyskie). Książęta ruscy urządzali wespół z Połowcami łupieskie wyprawy na Polskę. Najazdy te zahamowało dopiero uprowadzenie do Księstwa Polskiego przez Piotra Włostowica księcia przemyskiego - Wołodara^[14].

W 1121 książęta pomorscy Warcisław I i Świętopełek zostali pokonani, w bitwie pod Niekładzem (łac. Naclam) koło Gryfic, przez wojów Bolesława Krzywoustego^[27]. Krzywousty pustoszył ziemie pomorskie, burzył grody, przymusowo przesiedlał tysiące rodzin w głąb swojego kraju. Dalsza ekspansja polskiego księcia została skierowana na Szczecin. Bolesław zdawał sobie sprawę, że gród jest dobrze chroniony, w naturalny sposób przez Odrę i jej rozlewiska. Gród szczeciński ponadto był silną twierdzą, podobnie jak Kołobrzeg ^[28]. Jedyną drogą pod wały grodu stały się ścięte lodem mokradła. Niespodziewany atak przyniósł zwycięstwo. Rzeź mieszkańców dokonana przez wojów Bolesława - podporządkowała pozostałą jej część, do posłuszeństwa polskiemu księciu^[28].

W latach 1121-1122 polski książę zhołdował Pomorze Zachodnie, czyniąc tamtejszego księcia Warcisława I swym lennikiem. Książę pomorski zobowiązywał się do uznania zwierzchnictwa Polski nad Pomorzem, płacenia rocznego trybutu w wysokości 500 grzywien srebra oraz niesienia pomocy wojskowej na żądanie polskiego władcy^[2]^[29]. W kolejnych latach trybut uległ zmniejszeniu do 300 grzywien^[30]. Złamany, zacięty opór Pomorzan, umożliwił Bolesławowi dalsze podboje. Wojowie Krzywoustego przekroczyli linię Odry, docierając prawdopodobnie do Rugii w 1123^[28].

Aby silniej związać Pomorze z Polską, Bolesław zorganizował misję chrystianizacyjną. Polski książę rozumiał, że chrystianizacja podbitych ziem pomorskich byłaby skutecznym sposobem umocnieniem jego władzy zwierzchniej. Chciał jednocześnie podporządkować je arcybiskupstwu gnieźnieńskiemu. Pierwsze próby chrystianizacyjne podejmowane przez bezimiennych misjonarzy nie przyniosły spodziewanych efektów^[2]. Kolejna, już pod opieką polskiego władcy, prowadzona przez Bernarda Hiszpana w latach 1122 - 1123 okazała się kolejnym fiaskiem^[29]. Dwie następne w latach 1124-1125 i 1128 odbył biskup Otto z Bambergu. Po odpowiednich uzgodnieniach z Bolesławem Krzywoustym odbył się w 1124 I etap chrystianizacji kraju. Warcisław I (książę pomorski) towarzyszył biskupowi podczas chrystianizacji Pomorza Zachodniego. Misja Ottona rozpoczęła się od jego pobytu na dworze Bolesława, skąd zaopatrzony w odpowiedni ekwipunek, straż i kilku duchownych - ruszył na Pomorze Zachodnie^[29].

Książę Warcisław I powitał misjonarza na granicy swoich domen, w okolicach Santoka^[29]. W Stargardzie obiecał swe wstawiennictwo w miastach pomorskich i pomoc w podróży. Przydzielił biskupowi do ochrony orszak – 500 zbrojnych rycerzy. Pierwsze działania misyjne były skierowane do Pyrzyc^[29], następnie Kamienia, Wolina, Szczecina i powtórnie Wolina^[28]. W dwóch ostatnich ośrodkach, gdzie dominował kult pogańskich bogów – natrafiono na zdecydowany opór tamtejszej ludności oraz kapłanów pogańskich. Przyjęcie chrześcijaństwa nastąpiło dopiero po obniżeniu trybutu rocznego nałożonego przez Bolesława Krzywoustego^[30]. Zburzono 4 gontyny pogańskie. W miejscu zburzonych gontyn powstały chrześcijańskie kościoły^[28].

W 1127 na skutek zarazy oraz wysokiego trybutu nałożonego przez Polskę, nastąpiły pierwsze bunty pogańskie, którym skutecznie przeciwstawiał się książę Warcisław^[30]. Inicjatorami tych buntów byli dawni kapłani pogańscy. Ponadto doszło ze strony Pomorzan do kilku napadów na północne granice Polski. Bolesław latem 1128 szykował wielką wyprawę odwetową, która mogła całkowicie zniweczyć wcześniejsze wysiłki chrystianizacyjne i pracę misyjną Ottona^[2]. Dzięki dyplomacji biskupa nie doszło do otwartego konfliktu. W 1128 ponownie doszło do kolejnej misji chrystianizacyjnej Ottona, na ziemiach pomorskich. Przy współudziale wojsk polskich książę pomorski powitał "Apostoła Pomorza"^[31] pod Dyminem. Tym razem nacisk na chrystianizację był położony na ziemie po zachodniej stronie Odry. Tyczyła ona Uznamia, Wołogoszczy i Choćkowa^[29]. Końcowy etap misji obejmował ponownie Szczecin, Wolin i Kamień Pomorski^[28]. Mimo reakcji pogańskiej w republikach miejskich – chrystianizację ziem pomorskich uznawano za szczególny sukces w polityce pomorskiej Bolesława Krzywoustego.

Po działalności misyjnej bamberskiego biskupa Bolesław rozpoczął wcielać w życie plan organizacji kościelnej Pomorza. Pomorze Gdańskie zostało wcielone do Polski. Włączono je do diecezji kujawskiej, a nadnotecki pas ziemi do diecezji gnieźnieńskiej i poznańskiej. Na ziemiach lubuskich utworzono niewielką diecezję lubuską z zamysłem podporządkowania ziem nadodrzańskich Pomorza. Ten ostatni zamysł Bolesława musiał ulec zmianie w wyniku odmiennych planów pomorskiego księcia Warcisława I oraz biskupa Ottona. Po porozumieniu postanowiono utworzyć odrębne biskupstwo pomorskie, nad którym pieczę miał sprawować uczestnik wypraw misyjnych Wojciech^[2]^[33].

Tymczasem ze strony niemieckiej powstał projekt arcybiskupa magdeburskiego Norberta, który zakładał podział Pomorza na dwie diecezje, włączone do archidiecezji magdeburskiej. Równocześnie odświeżono pretensje Magdeburga do zwierzchności kościelnej nad całą Polską. Polscy biskupi nie stawili się przed papieżem Innocentym II, co spowodowało wydanie bulli w 1133, w której potwierdzono prawa zwierzchnie arcybiskupstwa magdeburskiego nad kościołem polskim oraz nad projektowanymi diecezjami pomorskimi. Krzywousty, chcąc ratować swoje dotychczasowe wysiłki w polityce pomorskiej, musiał zdecydować się na złożenie aktu hołdu lennego z ziem pomorskich przed cesarzem Lotarem III w Merseburgu w 1135)^[2]^[34].

W 1130 r. dla utrwalenia swojej władzy nad Pomorzem Bolesław Krzywousty przeprowadził z pomocą floty duńskiej wyprawę na Rugię. Zawarł sojusz z księciem duńskim Magnusem Silnym, który w zamian za poparcie do tronu szwedzkiego dostarczył swoją flotę, która przetransportowała oddziały polskie ku wybrzeżom Rugii. Do bitwy nie doszło, a Ranowie na sam widok połączonych sił polsko-duńskich uznali zwierzchnictwo Bolesława^[35]. Bolesław Krzywousty w 1134 zawarł sojusz z księciem pomorskim Warcisławem I celem najazdu na duńską Roskilde, przeciw Erykowi Emune (sojusznikowi cesarza Lotara III). Rola polskiego księcia ograniczała się jedynie do pomocy Gryficie niż rzeczywistym zainteresowaniem sprawami duńskimi. Duńczycy po odparciu pierwszych ataków w odwecie prowadzili ekspansję na ziemie pomorskie.

[edytuj] Ingerencja Bolesława w sprawy węgierskie

Śmierć króla Stefana II w 1131 doprowadziła do wojny domowej na Węgrzech (walka o sukcesję tronu). Pretensje do tronu węgierskiego wysuwali: Bela II Ślepy, syn Almosa oraz Borys, domniemany syn Kolomana. Za Borysem opowiedział się polski książę, który widział w przyszłości bliższy sojusz z Węgrami oraz partnerstwo z ruskimi książętami (książę węgierski był spowinowacony z linią Monomachowiczów)^[14].

Krzywousty przecenił swoje siły wobec Beli, który obdarzony był szerokim poparciem w swoim kraju. Przeciw zbrojnej interwencji Bolesława w 1132 wystąpiły połączone siły Węgier, Czech, Austrii i Niemiec. Koalicja odniosła znaczące zwycięstwo nad polskim księciem, zmuszając go do odwrotu (bitwa nad rzeką Sajó w 1132). Sukcesy na Węgrzech wykorzystał czeski książę Sobiesław I, który w latach 1132-1134 wielokrotnie prowadził najazdy na Śląsk^[14].

Książę czeski Sobiesław I, posłowie króla Węgier Beli II wraz z Piotrem biskupem białogardzkim udali się w lutym 1134 do Altenburga, gdzie przedstawili zarzuty sformułowane przeciwko polskiemu księciu. Następnie akt oskarżenia wnieśli przed tron cesarski z prośbą o interwencję (wstępne ustalenia nastąpiły już 2 lata wcześniej). Cesarz przyjął prośbę, występując jako arbiter w sporach dynastycznych środkowej Europy^[29]. Jednocześnie Bela II wraz z księciem przemyskim Władymirką przedsięwziął wyprawę zbrojną przeciw Polsce. Połączone siły zajęły Małopolskę, docierając pod Wiślicę. Bolesław krótko po tych wydarzeniach otrzymał wezwanie przed sąd cesarski w dniu 26 czerwca 1135 do Magdeburga. Krzywousty grał na zwłokę, wysyłając jedynie swoich posłów. Wywołało to oburzenie cesarza Lotara III, który odesłał delegację, wyznaczając nowy termin z żądaniem osobistego stawiennictwa polskiego księcia 15 sierpnia 1135, tym razem w Merseburgu^[29].

[edytuj] Zjazd w Merseburgu

Przed rozpoczęciem zjazdu w Merseburgu Bolesław Krzywousty nakłonił zachodniopomorskiego księcia Racibora I do orężnego konfliktu zbrojnego przeciwko Danii. Miała to być swoista ostentacja wobec cesarza Lotara III (król Danii podlegał zwierzchnictwu Niemiec). W sile 650 łodzi (po 44 wojów i 2 konie) ekspansję skierowano na bogate, norweskie miasto portowe Konungahelę. Na skutek zakończonej powodzeniem wyprawy cesarz Lotar III zmienił swój stosunek polityczny wobec Polski^[29].

Podczas hołdowniczego ceremoniału cesarz Lotar III uznał polskie prawa do Pomorza, Bolesław natomiast zgodził się być jego wasalem, zapłacić trybut z ziem pomorskich, w wysokości 6 tys. grzywien srebra^[2]. Polska strona wyraziła zgodę na zawarcie pokoju z Węgrami (uznanie Beli na Węgrzech), przypieczętowanym mariażem córki Bolesława - Judyty, z synem Beli II - Gejzą II. W sprawie polsko-czeskiego sporu, polski książę nie godził się na żadne mediacyjne załatwienie kwestii przez sąd cesarski. Bolesław twierdził, że nie można traktować suwerennego władcy, za jakiego się uważał, na równi z lennikiem cesarskim, jakim był Sobiesław, książę czeski. Lotar III nie mogąc dojść do porozumienia, zaproponował przeniesienie sprawy do późniejszych pertraktacji^[29]^[2].

Zjazd zakończył się uroczystościami kościelnymi, podczas których Krzywousty niósł przed sobą cesarski miecz (był to zaszczyt przyznawany jedynie suwerennym władcom)^[29]. Pośrednim sukcesem polskiej dyplomacji było unieważnienie przez papieża Innocentego II poprzedniego wyroku i uznanie metropolitalnych praw Gniezna (synod w Pizie - 1135). Natomiast 7 lipca 1136 w swej bulli protekcyjnej (łac.) "Ex comisso nobis a Deo" zawarł potwierdzenie wyłącznej i później nigdy nie kwestionowanej zwierzchności Gniezna nad diecezjami polskimi^[29].

[edytuj] Schyłek panowania

Po wejściu do obozu cesarskiego Polska unormowała swoje stosunki z Czechami na zjeździe książąt w Kłodzku w 1137 (tzw. pokój kłodzki), jednak szczegóły zawartego tam porozumienia nie są znane. Ostatnie lata życia polskiego księcia były skierowane na politykę małżeńską swoich dzieci, poprzez które chciał umocnić stosunki z ościennymi krajami. Jeszcze w 1137 Bolesław zacieśnił stosunki z Rusią (małżeństwo syna Bolesława Kędzierzawego z Wierzchosławą, córką księcia ruskiego Wsiewołoda Mścisławicza). Pod sam koniec życia ponownie ugruntował swoje stosunki z Węgrami (mariaż syna Mieszka III Starego, z córką króla węgierskiego - Elżbietą)^[14].

Doświadczenia wyniesione z własnego domu, doprowadziły do ustanowienia sukcesji i podziału sfer wpływów pomiędzy synów. Powiernikiem i wykonawcą jego postanowień został długoletni palatyn - Piotr Włostowic.

[edytuj] Ustawa sukcesyjna (testament Bolesława Krzywoustego)

Bolesław Krzywousty zmarł 28 października 1138 w Sochaczewie^[29]. W swym testamencie, zwanym również statutem lub aktem, Krzywousty wprowadził w Polsce zasadę senioratu, chcąc w ten sposób zachować jedność państwa i zapobiec walkom o władzę między synami. Wydzielił im dziedziczne dzielnice:

Najstarszy z synów Bolesława Krzywoustego miał być seniorem (princepsem), władającym dzielnicą senioralną, czyli ziemią krakowską, sieradzką i łęczycką, zachodnią częścią Kujaw^[16], wschodnią częścią Wielkopolski, z Kaliszem i Gnieznem (ze stolicą w Krakowie). Do seniora dynastii należało jeszcze Pomorze Gdańskie^[36], natomiast nad Pomorzem Zachodnim zwierzchność^[14]. Być może część terytorium (najprawdopodobniej ziemię łęczycką)^[2], otrzymała wdowa po Bolesławie – Salomea, jako tzw. oprawę wdowią. Ziemie te miały być po jej śmierci włączone do dzielnicy senioralnej. W ordynacji nie został uwzględniony najmłodszy syn Bolesława - Kazimierz Sprawiedliwy, gdyż urodził się po śmierci swego ojca bądź na krótko przed jego śmiercią^[2].

[edytuj] Rozbicie dzielnicowe

[edytuj] Organizacja wewnętrzna Księstwa Polskiego w XII w.

Dokładne poznanie organizacji wewnętrznej XII-wiecznego państwa polskiego jest niemożliwe. Brak dokumentów z ówczesnego okresu i szczątkowe wiadomości kronikarzy stanowią problem w poznaniu działających mechanizmów zarządzania księstwem. Przypuszcza się, że Bolesław posiadał dobrze zorganizowane dwory, które pełniły funkcje polityczne, ekonomiczne i administracyjne. Dwory skupiały grupy możnowładztwa, urzędników i grup służebnych. Jedni stanowili otoczenie księcia, inni sprawowali urzędy, pozostali natomiast rolę aprowizacyjną. Już za panowania Mieszka II istniały urzędy stolnika, cześnika, komornika i kanclerza. W okresie rządów Bolesława i jego ojca Władysława Hermana istniał urząd palatyna (wojewody)^[14]. Ważną część dworu stanowiła (łac.) capella. Tworzyło ją grono duchowieństwa świeckiego lub zakonnego. Pełnili oni rolę "kapelanów". Prócz służby Bożej na rzecz monarszego dworu, uczestniczyli w prowadzeniu kancelarii państwowej^[2].

Funkcja palatyna (łac. comes palatinus) obejmowała główne dowództwo podczas wypraw wojennych (w zastępstwie władcy), obronę terytorium państwa, nadzór nad administracją państwową (rolę naczelnika dworu książęcego), kontrolę i mianowanie naczelników grodu oraz sprawowanie sądów. Urząd palatyna został zlikwidowany w 1180^[14]^[2].

Księstwo Bolesława było podzielone na prowincje, a te na okręgi grodowe (kasztelanie). W ich obrębie pozostawały opola^[37]. Zasięg terytorialny prowincji odpowiadał późniejszym dzielnicom. Przypuszcza się, że utworzono sześć takich prowincji. Powołano prowincje: mazowiecką, śląską, wielkopolską, krakowską, sandomierską i kalisko-łęczycką. Prowincją zarządzał naczelnik (łac. princeps terrae, comes), Pan głównego grodu. Utrzymywał w swej mocy zwierzchność nad naczelnikami grodowymi (łac. comes)^[14].

W okresie panowania Krzywoustego na terenach pogranicznych podejmowano próby zorganizowania marchii na wzór niemiecki. Poświadczone źródłowo są marchie: głogowska i gdańska i prawdopodobnie lubuska. Marchie były podporządkowane bezpośrednio księciu polskiemu. Margrabiowie mieli natomiast większe kompetencje niż naczelnicy prowincji czy grodowi^[14].

[edytuj] Dziejopisarstwo za czasów Bolesława

W okresie panowania Bolesława Krzywoustego pojawiło się zapotrzebowanie utrwalenia na piśmie dziejów rodu piastowskiego. Zadania podjął się nieznany z imienia mnich benedyktyński (niewłaściwie nazywany Gallem Anonimem)^[38]. Współczesne badania wskazują jednak, że mnich był Wenecjaninem^[39].

Jego Chronica Polonorum powstała w latach 1112-1116. Określana była terminem: dzieje książąt (gesta ducum), czyli historia państwa opisująca dzieje panujących. Kronika obejmuje dzieje od czasów legendarnych do roku 1113. Złożona z trzech części jest dziełem literackim (nieukończonym), uzasadniającym prawa dynastii piastowskiej do panowania w Polsce. Kronika miała wytłumaczyć wiele kontrowersyjnych wydarzeń, które obarczały odpowiedzialnością ród panujący i dać pełne wyjaśnienia zgodne z polityką i interesem panującego^[14]^[16].

[edytuj] Wywód rodowodowy

[edytuj] Rodzina

[edytuj] Żony

[edytuj] Dzieci

[edytuj] O przydomku Bolesława

O nadaniu przydomku - "Krzywousty" - Bolesławowi, w historiografii istnieją cztery hipotezy:

Według utrwalonej tradycji Władysław Herman i Bolesław Krzywousty spoczęli po śmierci w katedrze płockiej. [...] złożono do jednej trumny doczesne szczątki kilkunastu Piastów [...] w 1972 r, w jednej z podziemnych krypt znaleziono trumnę wypełnioną przemieszanymi kośćmi 16 mężczyzn i kobiety. Uwagę badaczy zwróciła jedna z czaszek, należąca do mężczyzny w wieku ponad 50 lat. Charakteryzowała się zniekształconą żuchwą i poważną asymetrią. Oczywiście natychmiast pojawiła się hipoteza, że to czaszka [...] Krzywoustego. Kwestionując hipotezę [...] przydomkiem tym Bolesława zaczęto określać wiele lat po śmierci. Nie pojawił się np. w kronice współczesnego księciu [...] Galla. Obrońcy identyfikacji czaszki odrzucali te argumenty, nie bez słuszności zauważając, że w dużej części [kroniki Galla są] peanem ku czci księcia Bolesława, o jego fizycznej ułomności. Być może do uszkodzenia kości doszło w wyniku komplikacji okołoporodowych. Za tą teorią przemawia śmierć matki Bolesława w zaledwie kilka miesięcy po porodzie^[40].

Przypisy

↑ O. Balzer Genealogia Piastów, Kraków 1895, s. 119-120 i K. Jasiński, Rodowód pierwszych Piastów, wyd. 2, Poznań 2004, s. 185-187.
↑ ^2,00 ^2,01 ^2,02 ^2,03 ^2,04 ^2,05 ^2,06 ^2,07 ^2,08 ^2,09 ^2,10 ^2,11 ^2,12 ^2,13 ^2,14 ^2,15 ^2,16 ^2,17 ^2,18 ^2,19 ^2,20 ^2,21 ^2,22 ^2,23 ^2,24 ^2,25 Grodecki R., Zachorowski St.,Dąbrowski J.: "Dzieje Polski średniowiecznej". T. I. Kraków: 1995, ss. 128-129, 130-131,135,137,139,141,142,143-149,151-152,154-158,197.
↑ Współczesna historiografia polska utożsamia matkę Zbigniewa jako powinowatą z wielkopolskim rodem Prawdziwców. Za: Ksyk-Gąsiorowska P., Zbigniew, (w:) Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999, s. 71
↑ Władysław, z łaski Boga książę Polski, i Judyta, jego prawowita małżonka, O[dilonowi], czcigodnemu opatowi św. Idziego, i wszystkim braciom [przesyłają] pokorne wyrazy głębokiej czci. Dowiedziawszy się, że św. Idzi góruje nad innymi godnością szczególniejszej pobożności i że ochotnie wspomaga [wiernych] mocą z nieba sobie daną, ofiarujemy mu pobożnie w intencji [otrzymania] potomstwa nasze dary i pokornie błagamy o wasze święte modlitwy w intencji naszej prośby Gall Anonim Kronika polska, Ks. I, rozdz. 30, Wrocław 2003, ss.57-58
↑ XII-wieczny przewodnik wspomina, że przy trumnie św. Idziego znajdował się złoty wizerunek jakiejś postaci. - "La guide du pèlerin de Saint-Jacques de Compostelle", XII-wieczny przewodnik pielgrzymów ST.Gilles (ed.J.Vielard, b.m. 1938)
↑ Ksyk-Gąsiorowska P., Zbigniew, (w:) Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999, s. 72
↑ R. Grodecki uważa, że odesłanie Zbigniewa do klasztoru nastąpiło na skutek działań Sieciecha i żony Hermana - Judyty Marii. Za: Grodecki R., Zachorowski St., Dąbrowski J., "Dzieje Polski średniowiecznej”, t. I, Kraków 1995, s. 129
↑ Opozycja zgromadzona w dwóch obozach - przy Mieszku Bolesławowicu i Zbigniewie domagała się prawnego uznania obu książąt jako pretendentów do tronu. Za: Szczur S., Historia Polski - średniowiecze, Kraków 2002, s. 117
↑ Sieciech stał się wszechwładnym rządcą kraju, bił własną monetę, palatyn miał pod sobą dwór i osobę księcia, pod nieobecność władcy sprawował najwyższe funkcje wojskowe i państwowe. W ambicjach osiągnięcia godności książęcej pomagała mu Judyta Maria, żona Hermana (prawdopodobnie kochanka palatyna). Za: Grodecki R., Zachorowski St., Dąbrowski J., "Dzieje Polski średniowiecznej”, t. I, Kraków 1995, s. 128
↑ O. Balzer nie uwzględnia matki Zbigniewa, wśród małżeństw Władysława. T. Grudziński uważa, że Herman do 1080 r. trwał w bezżeństwie. Wielu natomiast historyków widzi w matce Zbigniewa pierwszą żonę Władysława. Za: Jasiński K., Rodowód pierwszych Piastów, wyd. 2, PTPN, Poznań 2004, s. 164
↑ St. Szczur przypuszcza, że w planach palatyna było narzucenie administracji polskiej, co miało umożliwić szybką integrację z Polską. Za: Szczur S., Historia Polski - średniowiecze, Kraków 2002, ss.117-118
↑ Korczak L., Władysław I Herman, (w:) Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999, s. 65
↑ Historycy przedstawiali różne opinie co do kwestii podziału kraju. R. Grodecki przypuszcza, że pierwszy nastąpił za życia Władysława Hermana, w latach 1097-1098, drugi po jego śmierci w 1102 r., na mocy arbitrażu arcybiskupa Marcina. K. Maleczyński przyjmuje datę pierwszego podziału na rok 1099. Porównaj z: Wyrozumski J., Historia Polski do roku 1505, Warszawa 1984, s. 101
↑ ^14,00 ^14,01 ^14,02 ^14,03 ^14,04 ^14,05 ^14,06 ^14,07 ^14,08 ^14,09 ^14,10 ^14,11 ^14,12 ^14,13 ^14,14 ^14,15 ^14,16 ^14,17 ^14,18 ^14,19 St. Szczur: "Historia Polski - średniowiecze". Kraków: 2002, ss. 119-127,132,149-152,199-200,.
↑ Ekspektatywa na dzielnicę oraz grody jaką sobie pozostawił Herman miała później przejść pod zarząd Zbigniewa jako ostoja jego władzy nad państwem. Za Grodecki R., Zachorowski St., Dąbrowski J., "Dzieje Polski średniowiecznej", Kraków 1995, ss. 131-132
↑ ^16,0 ^16,1 ^16,2 ^16,3 ^16,4 P. Jasienica: "Polska Piastów". Warszawa: 2007, ss. 116,117,127,133-136.
↑ Grodecki R. sądzi, że zasada pryncypatu Zbigniewa została zachowana. Uznanie równości ze strony seniora - miało dojść dopiero w 1106 r. Patrz w: "Historia Polski średniowiecznej", Kraków 1996, s. 135-136
↑ Wg Galla Anonima 15 sierpnia 1100 r. Bolesław Krzywousty został pasowany na rycerza. "Kronika polska", Ks. II, rozdz. 18, Wrocław 2003, s. 84
↑ Patrz: http://jaxa.blox.pl/2005/11/PANSTWO-CZESKIE-PRZEMYSLIDOW-historia-Czech-czIII1.html
↑ ^20,0 ^20,1 ^20,2 ^20,3 Spórna M., Wierzbicki P.: "Słownik władców Polski i pretendentów do tronu polskiego". Kraków: 2003, ss. 62,63,64-66.
↑ Władca niemiecki postawił Bolesławowi ultimatum. Zażądał od niego w zamian za zaniechanie wyprawy, oddania połowy państwa wygnanemu Zbigniewowi, uznania zwierzchnictwa Cesarstwa, a także regularnego płacenia trybutu wynoszącego 300 grzywien rocznie lub dostarczania 300 rycerzy na wyprawy wojenne. Zobacz więcej w: Olejnik K., "Cedynia, Niemcza, Głogów, Krzyszków", Kraków 1988
↑ Wincenty Kadłubek w swej Kronice opisał bitwę na podstawie wzmianki Galla Anonima. Już pod koniec XIX wieku polscy historycy uznawali podanie Kadłubka za niewiarygodne, co znalazło m.in. odzwierciedlenie w Encyklopedii Orgelbranda w 1898 r.
↑ Uposażenie składało się prawdopodobnie z ziemi sieradzkiej. Za: Ksyk-Gąsiorowska P., Zbigniew, (w:) Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999, s. 75
↑ ^24,0 ^24,1 Gall Anonim: "Kronika polska". Wrocław: 2003, ss. 154-162.
↑ Na Pomorzu Zachodnim, bogatym księstwem rządził Warcisław I, książę pomorski. Ujściem Odry, ziemiami dolnego Nadodrza i terenami zaodrzańskimi zainteresowani byli również margrabiowie niemieccy i Duńczycy, z czym musiał się liczyć Bolesław Krzywousty. Za: Szczur S., Historia Polski - średniowiecze, Kraków 2002, s. 124
↑ W 1116 r. odbyła się wielka wyprawa na Pomorze Wschodnie, inaczej Gdańskie. Bolesław odniósł w niej zwycięstwo, ale nie przyłączył tego obszaru do Polski. Za: Marzec A., Bolesław III Krzywousty, (w:) Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999, s. 81
↑ name="Rymar" E. Rymar: "Rodowód książąt pomorskich". Szczecin: 2005, s. 98.
↑ ^28,0 ^28,1 ^28,2 ^28,3 ^28,4 ^28,5 O. Baranowska: "Pomorze Zachodnie - moja mała ojczyzna". Szczecin: 2001, ss. 40,41,42.
↑ ^29,00 ^29,01 ^29,02 ^29,03 ^29,04 ^29,05 ^29,06 ^29,07 ^29,08 ^29,09 ^29,10 ^29,11 ^29,12 L. Fabiańczyk: "Apostoł Pomorza". Szczecin: 2001, ss. 33-37,38,39-41,52-54,68-69,70-71,74.
↑ ^30,0 ^30,1 ^30,2 J.Wł. Szymański: "Książęcy ród Gryfitów". Goleniów-Kielce: 2006, ss. 381,382.
↑ Tak nazywano Ottona z Bambergu. Patrz: Fabiańczyk L. „Apostoł Pomorza”, Szczecin 2001
↑ O polsko-duńskiej wyprawie na wyspy Wolin i Uznam wspomina Saxo Grammaticus. Za: Rymar E., "Rodowód książąt pomorskich", Szczecin 2005, s.98
↑ 14 października 1140 r. papież Innocenty II w swej bulli zatwierdził Wojciecha na biskupa niekanonicznego w Wolinie. Biskupstwo zostało erygowane w 1124 w Wolinie przez Warcisława i Ottona z Bambergu. Patrz szerzej w: Rymar E., "Rodowód książąt pomorskich", Szczecin 2005, ss.102-103
↑ W 1136 r. papież Innocenty II uchylił zaoczną bullę sprzed 3 lat, uznając metropolitalny charakter Gniezna. Upadł też plan 2 diecezji pomorskich, jednak w sprawach Pomorza nie zapadła żadna decyzja. Za: Grodecki R., Zachorowski St., Dąbrowski J., "Dzieje Polski średniowiecznej”, t. I, Kraków 1995, s.152
↑ E. Kosiarz, Wojny na Bałtyku X-XIX w., Gdańsk 1978, s. 38.
↑ Wielu historyków uważa, że Pomorze Gdańskie było włączone do dzielnicy senioralnej, natomiast Pomorze Zachodnie miało pozostać pod zwierzchnią władzą księcia princepsa. Porównaj: Marzec A., Bolesław III Krzywousty, (w:) Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999, s. 84
↑ Podział w obrębie prowincji na kasztelanie i opola, mniejsze jednostki terytorialne, wprowadza R. Grodecki. Za: Grodecki R., Zachorowski St., Dąbrowski J., "Dzieje Polski średniowiecznej”, t. I, Kraków, s. 199
↑ Gallem został nazwany przez dziejopisa, biskupa Marcina Kromera w XVI w., z uwagi na przypuszczenie, że mnich miał prowansalskie (francuskie) pochodzenie
↑ Profesor Tomasz Jasiński z poznańskiego Uniwersytetu im. A. Mickiewicza uważa, że Gall Anonim był mnichem z klasztoru św. Mikołaja na Lido w Wenecji. Za: "Gall już nie Anonim", Gazeta Wyborcza, nr 38, wydanie waw, z dn. 14 lutego 2006 r., dział: Nauka, s. 17", źródło: http://szukaj.wyborcza.pl/archiwum/1,0,4576495.html?kdl=20060214GW&wyr=
↑ dodatek do Rzeczpospolitej Władcy Polski nr 4 Bolesław Krzywousty str. 11, oprac. Rafał Jaworski

Szukaj

nawigacja

zmiany

dla edytorów

narzędzia

W innych językach