narzędzia
W innych językach
Białowieża
Współrzędne: 52°42'04" N 23°52'10" E
| Białowieża | |
| Województwo | podlaskie |
| Powiat | hajnowski |
| Gmina | Białowieża |
| Powierzchnia | 203 km² |
| Położenie | 52° 42' 04'' N 23° 52' 10'' E |
| Liczba mieszkańców (2002) • liczba ludności |
2670 |
| Strefa numeracyjna (do 2005) |
85 |
| Kod pocztowy | 17-230 |
| Tablice rejestracyjne | BHA |
|
Położenie na mapie Polski
  Białowieża
|
|
 |
|
 Galeria zdjęć w Wikimedia Commons |
|
| Strona internetowa wsi | |
Białowieża — duża osada w Polsce położona w województwie podlaskim, na Równinie Bielskiej, w powiecie hajnowskim, w gminie Białowieża, nad Narewką, o charakterze małomiasteczkowym.
Wieś jest siedzibą gminy Białowieża oraz Białowieskiego Parku Narodowego, obejmującego 17% polskiej części Puszczy Białowieskiej. Białowieża jest także siedzibą sołectwa obejmującego miejscowości: Podolany, Krzyże i Zastawa. W Białowieży znajdują się Białowieska Stacja Geobotaniczna, początkowo Polskiej Akademii Nauk, obecnie Uniwersytetu Warszawskiego oraz Zakład Badania Ssaków Polskiej Akademii Nauk [1]. W okresie międzywojennym gminę Białowieży zamieszkiwało około 9500 osób, w roku 1970 - 3566 osób, w roku 1980 - 3476 osób.
Miejscowość leży na trasie drogi wojewódzkiej nr 689 biegnącej z Bielska Podlaskiego. Od 2005 roku w Grudkach, oddalonych od Białowieży o 4 km, znajduje się pieszo-rowerowe polsko-białoruskie przejście graniczne. Białowieża była do 1994 roku punktem końcowym linii kolejowej do Hajnówki (niezrealizowany projekt z lat 30. XX wieku przewidywał dalsze przedłużenie tej linii przez Prużany w dawnym województwie poleskim, aż do trasy linii kolejowej Brześć-Mińsk).
W latach 1975-1998 miejscowość położona była w województwie białostockim.
Spis treści |
[edytuj] Historia
Ślady obecności człowieka na terenie dzisiejszej gminy Białowieża odkryto już w młodszej epoce kamienia. Najstarsze ślady obecności ludzkiej pochodzą z neolitu, mają więc około 5 tysięcy lat. W roku 1827 w uroczysku Stara Białowieża odkryto cmentarzysko szkieletowe płaskie, zaś do roku 1976 zinwentaryzowano na terenie Białowieskiego Parku Narodowego 30 stanowisk kurhanów.
Pierwsze wzmianki odnoszą się do roku 983 i dotyczą ruskiej wyprawy na Jaćwież W.Ks.Kijowskiego Włodzimierza Światosławowicza, kiedy jeszcze Białowieża nie istniała. Aż do XIII wieku okolice Białowieży były terenem przygranicznym dla państw średniowiecznych: Rusi, Korony, Zakonu Krzyżackiego i plemion jaćwieskich. W tym okresie najazdy tatarskie, krzyżackie i później litewskie spowodowały wyludnienie się Puszczy Białowieskiej. Od początku panowania Władysława Jagiełły Białowieża należała do Polski. Pierwsze wzmianki o osadnictwie w Białowieży odnoszą się do roku 1699, gdy istniał tu folwark. Po trzecim rozbiorze Rzeczypospolitej w 1795 r., Białowieża znalazła się pod zaborem rosyjskim aż do końca I wojny światowej. Okoliczne obszary puszczy były podczas zaboru objęte powstaniami narodowymi. W okresie powstania listopadowego w roku 1831, cała straż leśna przyłączyła się do powstania. W czasie powstania styczniowego w 1863 r. walki z wojskami carskimi prowadziły tu powstańcze oddziały Rogińskiego, Duchińskiego i Wróblewskiego.
W czerwcu i lipcu 1920 roku w pobliżu Białowieży miały miejsce dwie niewielkie potyczki wojsk polskich z oddziałami wojsk radzieckich. W 1924 roku w Białowieży umieszczono Dyrekcję Okręgową Lasów Państwowych. W dniu 1 września 1939 r. Białowieżę zbombardowało Luftwaffe - bomby poważnie uszkodziły cerkiew, spadły także, nie czyniąc większych szkód, w pobliżu polowego szpitala wojskowego, umieszczonego krótko przed wojną w skrzydle pałacu. Po zajęciu Białowieży przez niemiecką 3 Dywizję Pancerną, przekazano Białowieżę Rosjanom, którzy okupywali ją w latach 1939-1941 i wysiedlili wiele osób na Syberię. Po ataku Niemiec na Związek Radziecki, Białowieżę okupowali Niemcy. 322 batalion niemieckiej policji dokonał w Białowieży i w jej okolicach (m.in. w żwirowni) licznych mordów na miejscowej ludności. Białowieża i jej okolice były terenem wzmożonych działań partyzantki. W roku 1943 działała tu brygada partyzancka "W imię Ojczyzny", radzieckie oddziały partyzanckie i oddziały AK. Od końca 1944 i w 1945 r. w rejonie Puszczy Białowieskiej operował oddział mjr. Zygmunta Szendzielarza "Łupaszki".
W dniu 25 lipca 1944 Józef Stalin z delegacją PKWN (E. Osóbka-Morawski, A. Witos) w Moskwie podzielili Puszczę Białowieską pomiędzy PRL a BSRR. Białowieża pozostała w Polsce.
[edytuj] Pałac w Białowieży
W Białowieży znajdował się dwór myśliwski książąt litewskich i królów polskich. Z tego czasu zachował się obelisk na grobli i grupa dębów na wzgórzu pałacowym. Następnie w 1889 na miejscu królewskiego dworu car Aleksander III rozpoczął, według projektu hrabiego Mikołaja Rocheforta, budowę pałacu. Pałac ukończono w 1894 kosztem wydatkowania 542 tys. rubli. Pałac był dwukondygnacyjny, podpiwniczony, posiadał pomieszczenia mieszkalne na strychu. Ze wschodniej i zachodniej strony posiadał dużą i małą wieżę. Drewno użyte przy dekorowaniu poszczególnych sal i pokojów było specjalnie przygotowywane: gotowano je przez dłuższy czas w wodzie, a potem suszono. W ten sposób uzyskał ciemną barwę. Na ścianach znajdowały leśne obrazki wykonane przez Zdzisława Jasieńskiego oraz plastyków z Akademii Petersburskiej. Elementy wykończeniowe drzwi, okien, luster, stojących świeczników zdobiono polerowanym i zaczernianym żelazem połączonym z brązem. W komnatach parkiety zostały ułożone na cienkiej warstwie suchego piasku eliminując w ten sposób skrzypienie podłogi. Zastosowano wypalane ornamenty. W podziemiach znajdowały się składnice win przeróżnych gatunków, w zachodnim skrzydle mieściły sie kuchnie.
Wokół pałacu założono w 1895 roku Park Pałacowy w stylu angielskim, który zaprojektował Walerian Kronenberg. U podnóża pałacowego wzgórza, w zabagnionej dolinie rzeki Narewki, wykopano dwa stawy z wysepkami i przedzielono je groblą. Ziemia ze stawów została użyta do użyźnienia obejścia pałacowego z myślą o założeniu kwietników. Z lotu kształt stawów przypomina sylwetkę dwugłowego orła, stanowią wraz z rzeką Narewką południową granicę parku, gdzie dawniej stała jedna z bram wejściowych do parku. W tym samym czasie na wschód od pałacu powstał podobny do pałacowego Park Dyrekcyjny, gdzie car umiejscowił siedzibę Zarządu Apanażowego Puszczy.
Kiedy w 1897 doprowadzona została linia kolejowa, powstał dworzec Białowieża Pałac, (kilka lat później również Białowieża Towarowa). W roku 1903 doprowadzono szosę z Hajnówki. W 1915 wycofujące się wojska rosyjskie ewakuowały wyposażenie pałacu (do dziś do obejrzenia w Moskwie). Stacjonujące po nich wojska niemieckie rozkradły resztę wyposażenia. W okresie międzywojennym w pałacu mieściła się administracja powiatu białowieskiego. W części budynku urządzono apartamenty dla prezydenta Ignacego Mościckiego. Dla katolickich mieszkańców wsi w pałacu do 1934 roku czynna była kaplica. Od 1929 w pałacu zlokalizowana była Państwowa Szkoła dla Leśniczych.
W pałacu byli goszczeni między innymi Hermann Göring i Heinrich Himmler, przebywający w Białowieży na polowaniach. W okresie okupacji sowieckiej 1939 - 1941 została podjęta próba utworzenia w pałacu radzieckiego ośrodka naukowego. Po zajęciu Białowieży przez Niemców, w pałacu mieścił się sztab do walki z partyzantką. W nocy z 16 na 17 lipca 1944 w pałacu wybuchł pożar wzniecony przez wspierające Niemców oddziały węgierskie.
W 1958 roku zapadła decyzja o rozbiórce pałacu. W 1961, w czasach PRL, pałac został rozebrany. Obecnie na jego miejscu wzniesiono nowy budynek, w którym znajduje się dyrekcja Białowieskiego Parku Narodowego, muzeum przyrodnicze, restauracja i hotel.
[edytuj] Turystyka
Białowieża swą popularność zawdzięcza przede wszystkim Puszczy Białowieskiej i Białowieskiemu Parkowi Narodowemu, który wraz z częścią Puszczy Białowieskiej na terenach Białorusi, został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO.
Białowieża w 2005 r. miała 375 hotelowych miejsc noclegowych. Z uwagi na turystów odwiedzających puszczę, Białowieża ma obecnie rozbudowaną bazę turystyczną. We wsi znajdują się cztery hotele (ciągle powiększane), kilka zajazdów i pensjonatów, a miejscowa ludność prowadzi kilkadziesiąt kwater agroturystycznych. Rocznie miejscowość udziela 44 400 noclegów, w tym 6390 osób to cudzoziemcy.
Głównym celem przyjazdu gości jest pobyt wypoczynkowy (42,2%), rozrywka (16,2%) wędrówki (9,0%). Prawie połowa osób odwiedzających Białowieżę, w tym prawie wszyscy cudzoziemcy, nastawieni są na turystykę przyrodniczą. Główną atrakcją jest Pokazowy Rezerwat Żubrów , zaś dla przyrodników - żubry na wolności i rzadkie ptaki Puszczy Białowieskiej, których nie można już spotkać w innych częściach kraju, a tym bardziej za granicą, oraz jezioro Siemianówka.
Poza turystyką pieszą w okolicy istnieje też możliwość uprawiania turystyki rowerowej, konnej i wodnej (spływy kajakowe). W Białowieży (w Parku Pałacowym) znajduje się Muzeum Przyrodniczo-Leśne Białowieskiego Parku Narodowego im. prof. J. Miklaszewskiego, dworek gubernatora grodzieńskiego (obecnie siedziba Ośrodka Edukacji Przyrodniczej BPN). Istnieją tu też budowle wzniesione za cara Aleksandra III, a mianowicie stajnie (obecnie schronisko PTTK), Dom Marszałkowski (obecnie siedziba Białowieskiego Parku Narodowego i Instytutu Badawczego Leśnictwa) oraz cerkiew pw. św. Mikołaja Cudotwórcy. Znajduje się tu też kościół rzymskokatolicki pw. Świętej Teresy z kaplicą św. Huberta - patrona myśliwych. W zachodniej części Białowieży zlokalizowany jest niewielki skansen budownictwa drewnianego z dwoma wiatrakami. Najbardziej na południe wysunięty jest dawny carski dworzec kolejowy - Białowieża Towarowa (obecnie Restauracja Carska).
Przy drodze z Hajnówki do Białowieży znajduje się Rezerwat Żubrów, gdzie można zobaczyć dziki, wilki, jelenie, sarny, żubronie (skrzyżowanie żubra z bydłem domowym), tarpany oraz żubry - wizytówkę Białowieskiego Parku Narodowego.
Atrakcją jest Białowieski Park Narodowy, reprezentujący najlepiej zachowany w Europie nizinny las naturalny (grąd, olsz, bór). Stwierdzono w nim 806 gatunków roślin naczyniowych (w tym 24 gat. drzew), ponad 3 tys. grzybów, 200 gat. mchów, 283 porostów. Odnotowano 120 gatunków ptaków gniazdujących, 52 gatunki ssaków i ponad 10 tys. gatunków bezkręgowców (w większości owadów). Dla zwiedzających jest dostępny jest 4-km pieszy szlak wyłącznie z licencjonowanym przewodnikiem (do 20 osób). Natomiast Obręb Ochronny Hwoźna, który w 1996 roku dołączono do parku narodowego, jest dostępny zarówno do turystyki pieszej jak i rowerowej. Znajduje się tam ponad 20 km szlaków pieszych oraz 14 km szlaków rowerowych. Po szlakach można poruszać się nieodpłatnie bez przewodnika. Szlaki są oznakowane i zaopatrzone w liczne wiaty, kładki, punkty widokowe oraz wieżę widokową.
Muzeum Przyrodniczo-Leśne Białowieskiego Parku Narodowego w sposób innowacyjny i bardzo atrakcyjny dokumentuje cenny przyrodniczo i kulturowo obszar Podlasia - Puszczę Białowieską. Jest to najnowocześniejsze muzeum przyrodnicze w Polsce. W dwóch salach wystawowych prezentowana jest przyroda i historia Białowieskiego Parku Narodowego i całej Puszczy Białowieskiej oraz wielowiekowa działalność człowieka na tym terenie. Zgodnie z najnowszymi trendami, treści prezentowane są blokami problemowymi, eksponowanymi w formie dioram, co pozwala wykorzystać środki ekspresyjnego przekazu - światło, dźwięk, przestrzeń. Zastosowane w przekazie informacji rozwiązania multimedialne pozwalają zapoznać się z prezentowanymi zagadnieniami. Posiada ono też wystawy czasowe oraz galerie malarskie i fotograficzne. Dysponuje salą konferencyjną na 176 miejsc, gdzie prezentowane są filmy przyrodnicze, zwłaszcza z terenu Białowieży i Puszczy Białowieskiej.
W Białowieży znajduje się też Ośrodek Edukacji Leśnej "Jagiellońskie", należący do Nadleśnictwa Białowieża.
Od Białowieży bierze początek wiele szlaków turystycznych, pieszych i rowerowych. Liczą one już kilkaset kilometrów. W "Starej Białowieży" wyznaczony jest szlak dębów królewskich, gdzie rosną m.in. 400-letnie. Tereny te są zagospodarowane pod miejsca ogniskowe dla grup turystycznych. Niedaleko północno-zachodniej granicy Białowieży, przy drodze w kierunku Bud (przedłużenie ul. Zastawa) znajduje się ścieżka edukacyjna Kładka Żebra Żubra.
[edytuj] Zabytki
- obelisk na grobli pałacowej na cześć króla Polski i elektora saskiego - najstarszy zabytek Białowieży (tekst z obelisku – zob. Puszcza Białowieska)
- cerkiew parafialna pw. św. Mikołaja Cudotwórcy z ciekawym porcelanowym ikonostasem
- Park Pałacowy z XIX wieku
- Park Dyrekcyjny
- kościół katolicki w "stylu narodowym" z lat 20. XX wieku
- stacja kolejowa "Białowieża Towarowa" wybudowana w 1903 roku
- Skansen - zespół budownictwa drewnianego ludności ruskiej Podlasia
[edytuj] Związki wyznaniowe
Na terenie miejscowości działalność prowadzą następujące związki wyznaniowe: Kościół Rzymskokatolicki, Kościół Prawosławny oraz dwie protestanckie wspólnoty o charakterze ewangelicznym: Kościół Chrześcijan Baptystów i Kościół Zielonoświątkowy.
[edytuj] Osobistości
- Igor Newerly - pisarz, urodził się w położonej 9 wiorst od Białowieży osadzie Zwierzyniec
- Simona Kossak - biolog, leśnik
[edytuj] Ciekawostki
- Na terenie Parku Pałacowego 23 stycznia 1962 r. miał miejsce pożar, który strawił XIX-wieczny Domek Myśliwski - mały hotel Białowieskiego Parku Narodowego, przeznaczony dla specjalnych gości. Stało się to podczas wizyty w hotelu Nikity Chruszczowa. Istnieją poglądy świadczące o nieudolnej akcji przeciwpożarowej, utrudnianej przez przepisy i procedury protokołu dyplomatycznego.
- Z uwagi na duże skupienie placówek badawczych Białowieża jest miejscowością w Polsce, w której występuje najwyższy odsetek osób z wyższym wykształceniem, mieszka w niej 8 naukowców z tytułem profesora belwederskiego
- Nazwa osady została wykorzystana w spocie reklamowym Heyah - Pakerzy z Białowieży
[edytuj] Linki zewnętrzne
- Mapy: Autopilot • Google Maps • Szukacz • Targeo • Zumi
- Zdjęcia satelitarne: Google Maps • Wikimapia • Zumi
