|
|
Arcybiskupi gnieźnieńscy i prymasi Polski
|
|
|
|
|
|
|
|
Jarosław Bogoria Skotnicki
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Bernard kard. Maciejowski
|
|
|
Stefan kard. Radziejowski
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Arcybiskupi metropolici gnieźnieńscy i prymasi Polski. Urząd arcybiskupa metropolity gnieźnieńskiego ustanowił papież w 999, a ingres pierwszego arcybiskupa do archikatedry gnieźnieńskiej miał miejsce w 1000. Od 1025 arcybiskupi gnieźnieńscy posiadali wyłączne prawo koronowania królów polskich. W 1414 utworzono arcybiskupstwo lwowskie i wprowadzono tytuł prymasa Polski dla odróżnienia ważniejszego arcybiskupa w Koronie Królestwa Polskiego. Od 1418 przysługiwał on zwyczajowo arcybiskupowi, metropolicie gnieźnieńskiemu (do 1818 także tytuł prymasa Litwy), jednakże w okresie rozbiorów dodatkowo nadawano je arcybiskupom warszawskim jako prymasom Królestwa Polskiego (patrz poniżej). Od 1515 dzięki staraniu prymasa Jana Łaskiego z tytułem arcybiskupa, metropolity gnieźnieńskiego związany jest tytuł legatus natus - stałego legata papieskiego. Od 1749 otrzymali prawo noszenia stroju kardynalskiego[1].
W 1795 władze pruskie zakazały używania tytułu prymasa Polski, jednak wobec braku reakcji Stolicy Apostolskiej arcybiskupi gnieźnieńscy zachowali tytulaturę. W okresie królów elekcyjnych prymas Polski pełnił podczas bezkrólewia funkcje tymczasowej głowy państwa z tytułem interrexa. W czasach I Rzeczypospolitej stali na czele Senatu jako najwyżsi senatorowie w państwie. [2]
Pełny tytuł prymasa z łac.: N.N. Dei et Sedis Apostolicae gratia sanctae Gnesnensis Ecclesiae Archiepiscopus Legatus Natus, Primas Regni Poloniae Magnique Ducatus Lithuaniae Primusque Princeps (z łaski Bożej i Stolicy Apostolskiej świętego Kościoła Gnieźnieńskiego Arcybiskup, Legat urodzony, Prymas Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego, Pierwszy Książę). Prymasowi Polski przysługuje prawo używania purpury kardynalskiej, nawet jeśli nie został obdarzony godnością kardynała przez papieża.
W latach 1821-1946 istniała unia personalna metropolii gnieźnieńskiej z metropolią poznańską, a tytuł prymasa Polski przysługiwał arcybiskupom poznańsko-gnieźnieńskim. Równolegle w latach 1818-1829 i 1916-1918 tytuł prymasa Królestwa Polskiego przysługiwał arcybiskupom warszawskim. W latach 1946-1992 istniała unia personalna metropolii gnieźnieńskiej z metropolią warszawską. Po jej rozwiązaniu tytuł prymasa zachował metropolita warszawski kardynał Józef Glemp jako kustosz relikwii św. Wojciecha w Gnieźnie, ale tylko do 2009, potem tytuł powróci do metropolitów gnieźnieńskich.
| Arcybiskupi metropolici - okresy rządów w archidiecezji gnieźnieńskiej |
| bł. Radzim Gaudenty |
1000-1006 |
| Hipolit |
1006-1027 |
| Bossuta |
1027-1038 |
| Stefan I (?) |
1039-1058? |
| Piotr I |
1058? 1075-1092 |
| Marcin I |
1092-1115? 1118? |
| Jakub I ze Żnina |
1124-1148 |
| Jan I (Janik) |
1149-1167 |
| bł. Bogumił |
1167-1170 |
| Zdzisław |
1170-1180 |
| Piotr II Śreniawita |
1180-1199 |
| Henryk Kietlicz |
1199-1219 |
wprowadzono zwyczaj noszenia krzyża przed arcybiskupem (crux erecta) |
| Wincenty z Niałka |
1220-1232 |
| Iwo Odrowąż |
1219-1220 |
(nominat) |
| Pełka (Fulko) |
1232-1258 |
| Janusz |
1258-1271 |
zatwierdzony 1269 |
| Wolmir |
1271-1274 |
(nominat) |
| Marcin II z Opawy |
1278-1279 |
(nominat) |
| Włościbor Bogumił |
1279-1280 |
(nominat) |
| Henryk z Bremy |
1281-1281 |
nie przyjął nominacji |
| Jakub II Świnka |
1283-1314 |
| Borzysław |
1314-1317 |
| Janisław |
1317-1341 |
| Jarosław Skotnicki |
1342-1374 |
skodyfikował prawo kościelne |
| Janusz Suchywilk |
1374-1382 |
| Bodzanta |
1382-1388 |
| Jan II Kropidło |
1389-1394 |
(książę) |
| Dobrogost Nowodworski |
1394-1401 |
| Mikołaj Kurowski |
1402? 1409?-1411 |
| Arcybiskupi metropolici, prymasi I RP - okresy rządów w archidiecezji gnieźnieńskiej |
| Mikołaj Trąba |
1412-1422 |
| Wojciech Jastrzębiec |
1423-1436 |
| Wincenty Kot z Dębna |
1436-1448 |
(kardynał, zwrócił kapelusz) |
| Władysław Oporowski |
1449-1453 |
| Jan III Sprowski |
1453-1464 |
| Jan IV Gruszczyński |
1464-1473 |
| Jakub III z Sienna |
1474-1480 |
| Zbigniew Oleśnicki |
1481-1493 |
| Fryderyk Jagiellończyk |
1493-1503 |
(kardynał) |
| Andrzej Boryszewski |
1503-1510 |
| Jan V Łaski |
1510-1531 |
wprowadzono tytuł legata urodzonego (legatus natus) |
| Maciej Drzewicki |
1531-1535 |
| Andrzej Krzycki |
1535-1537 |
| Jan VI Latalski |
1537-1540 |
| Piotr Gamrat |
1541-1545 |
| Mikołaj Dzierzgowski |
1545-1559 |
| Jan VII Przerębski |
1559-1562 |
| Jakub IV Uchański |
1562-1581 |
| Stanisław Karnkowski |
1581-1603 |
| Jan VIII Tarnowski |
1603-1605 |
| Bernard Maciejowski |
1605-1608 |
(kardynał) |
| Wojciech Baranowski |
1608-1615 |
| Wawrzyniec Gembicki |
1616-1624 |
| Henryk Firlej |
1624-1626 |
| Jan IX Wężyk |
1627-1638 |
| Jan X Lipski |
1638-1641 |
| Maciej Łubieński |
1641-1652 |
| Andrzej Leszczyński |
1653-1658 |
| Wacław Leszczyński |
1659-1666 |
| Mikołaj Prażmowski |
1666-1673 |
| Kazimierz Florian Czartoryski |
1673-1674 |
(książę) |
| Andrzej Olszowski |
1674-1677 |
| Jan XI Stefan Wydżga |
1677-1685 |
| Stefan Wierzbowski |
1686-1687 |
(nominat) |
| Michał Stefan Radziejowski |
1687-1705 |
(kardynał) |
| Stanisław Szembek |
1706-1721 |
| Teodor Potocki |
1723-1738 |
| Krzysztof Antoni Szembek |
1739-1748 |
| Adam Ignacy Komorowski |
1749-1759 |
| Władysław Aleksander Łubieński |
1759-1767 |
| Gabriel Podoski |
1767-1777 |
| Antoni Kazimierz Ostrowski |
1777-1784 |
| Michał Jerzy Poniatowski |
1785-1794 |
| Arcybiskupi metropolici, prymasi zaborów - okresy rządów w archidiecezji gnieźnieńskiej |
| Ignacy Krasicki |
1795-1801 |
| Ignacy Raczyński |
1806-1818 |
| Arcybiskupi metropolici, prymasi zaborów - okresy rządów w archidiecezji poznańsko-gnieźnieńskiej |
| Tymoteusz Paweł Gorzeński |
1821-1825 |
| Teofil Cyprian Wolicki |
1828-1829 |
| Marcin III Dunin |
1831-1842 |
| Leon Michał Przyłuski |
1845-1865 |
| Mieczysław Ledóchowski |
1866-1886 |
(kardynał) |
| Juliusz Józef Dinder |
1886-1890 |
| Florian Stablewski |
1891-1906 |
| Edward Likowski |
1914-1915 |
| Arcybiskupi metropolici, prymasi KP - okresy rządów w archidiecezji warszawskiej |
| Franciszek Malczewski |
1818-1819 |
| Szczepan Hołowczyc |
1819-1822 |
| Wojciech Skarszewski |
1824-1827 |
| Jan Paweł Woronicz |
1828-1829 |
po jego śmierci car Mikołaj I zakazał używania tytułu prymasa |
| Aleksander Kakowski |
1916-1918 |
(kardynał) używał ponownie tytułu prymasa |
| Arcybiskupi metropolici, prymasi II RP, PRL, III RP - okresy rządów w archidiecezji... |
| Edmund Dalbor |
1915-1926 |
...poznańsko-gnieźnieńskiej, (kardynał) |
| August Hlond |
1926-1946 |
...poznańsko-gnieźnieńskiej, (kardynał) |
| j. w. |
1946-1948 |
...warszawsko-gnieźnieńskiej |
| Stefan II Wyszyński |
1948-1981 |
...warszawsko-gnieźnieńskiej, (kardynał) |
| Józef Glemp |
1981-1992 |
...warszawsko-gnieźnieńskiej, (kardynał) |
| j. w. |
1992-2007 |
...warszawskiej (prymas do 2009) |
| Henryk Muszyński |
1992-nadal |
...gnieźnieńskiej (bez tytułu prymasa) |
Uwaga! Możliwe, że Stefan (nie jest pewna jego autentyczność) i Piotr sprawowali władzę arcybiskupią w okresie 1039-1092. Do Henryka Kietlicza daty budzą kontrowersje.
Przypisy
- ↑ Zbigniew Góralski, Urzędy i godności w dawnej Polsce, Warszawa 1998, s. 62
- ↑ Ibidem s. 62-66.
[edytuj] Najważniejsza literatura
- Piotr Nitecki, Biskupi Kościoła w Polsce w latach 965 - 1999, ISBN 83-211-1311-7, Warszawa 2000.
- M. Kosman, Między ołtarzem a tronem. Poczet prymasów Polski, Poznań 2000.
- Z. Rola, Tajemnice katedry gnieźnieńskiej, Poznań 2005.
[edytuj] Linki zewnętrzne
|
