Nhà Achaemenid

Nhà Achaemenid (690 TCN - 330 TCN) là triều đại đã lập ra Đế quốc Ba Tư và có lẽ là triều đại đầu tiên của người Ba Tư được biết đến trong lịch sử. Achaemenid cũng là đế quốc Iran thứ nhì sau những người Media.

Đế chế Achaemenid
Đế chế Achaemenid


Mục lục

[sửa] Các vua và thủ lãnh nhà Achaemenid


Lịch sử Iran

[sửa] Chưa có minh chứng

The epigraphic evidence for these rulers cannot be comfirmed and are often considered to have been invented by Darius I

[sửa] Đã có minh chứng

[sửa] Thời vương quốc (690 TCN - 551 TCN)

[sửa] Achaemenes

Theo truyền thuyết, vị thũ lãnh đầu tiên được biết đến của dòng họ này là Hahamanish. Tên ông bị các sử gia Cổ Hy Lạp đọc trại và Hy Lạp hóa thành Achaemenes. Do đó có tên nhà Achaemenid. Xứ của ông có tên là Parsumash, nay ở miền tây nam Iran, tỉnh Pars. Ông không hùng mạnh lắm, nên phải chịu làm chư hầu của xứ Elam gần bên.

[sửa] Teispes, Cyrus I và Ariaramnes

Achaemenes mất năm 681 TCN. Con là Tshahispaish (Hy Lạp hóa thành, và thường được sách Anh Pháp viết là Teispes) nối ngôi. Năm 655 Teispes chiếm được nước lân bang là Parsua. Sau đó ông chia xứ ra làm hai: xứ Parsua cho con trưởng là Ariyaramma (Ariaramnes), xứ Parsumash cho con thứ là Kourosh I (tức Cyrus I). Hai vua này lên ngôi năm 652 TCN, Cyrus I làm chư hầu của anh.

Xứ Parsumash cũng có tên gọi là xứ Anshan. Tài liệu của đế quốc Assyria có ghi lại năm 647 TCN có sứ giả của Cyrus I vua Anshan vào chầu.

[sửa] Người Medes

Năm 625, một dân tộc Aryan ở phía bắc Ba Tư là người Medes thoát được ách đô hộ của người Nhục Chi (Scythes) và trở thành một đế quốc rộng lớn. Dần dần, các xứ Elam, Parsua và Anshan đều thành thuộc quốc của đế quốc Media. Vua Cambyses I của Anshan (Cambyses the Elder) được hoàng đế Medes là Astyages gả con gái là công chúa Mandane cho. Mandane sinh được một người con kỳ tài là Kourosh tức hoàng đế Cyrus II Đại Đế trong tương lai.

[sửa] Thời đế quốc (551 TCN - 328 TCN)

[sửa] Cyrus II Đại Đế

Năm 559, ông lên ngôi ở Anshan.

Năm 551, Cyrus Đại Đế lật đổ và chiếm được đế quốc Media[1] của ông ngoại. Ông lên ngôi hoàn đế Media, và sáng lập ra Đế quốc Ba Tư[2] Cyrus Đại Đế luôn luôn mở mang bờ cõi, phía tây đến ranh giới Ai Cập ở châu Phi và eo biển Hellespont ở bán đảo Thổ Nhĩ Kỳ. Ông cũng chiếm Đế quốc Babylon. Phía đông bắc, ông bành trướng Ba Tư đến sông Syr-Daria ở Trung Á.

[sửa] Cambyses II

Con trai của Cyrus Đại Đế, Cambyses II tiếp nối cuộc bành trướng và chiếm được Ai Cập năm 525, ông bắt được Pharaong (vua) Ai Cập là Psammetichus III và xử tử ông này. Sau đó, Cambyses lên ngôi Pharaong và lập ra Vương triều thứ 27 của Ai Cập. Nhưng trong khi ông ở Ai Cập thì có thầy tế Gaumata soán ngôi ở quê nhà, ông này tự nhận mình là Smerdis, một người em của Cambyses đã bị vua anh giết chết và lên ngôi hoàng đế 1 cách êm đềm. Cambyses nghe tin, ông thất vọng vì bị mất ngôi, bèn tự sát.[3]

[sửa] Darius Đại Đế

Các tôn thất nhà Achaemenid thấy mình bị mất ngôi, bèn rước ông Darius[4] về để lật đổ Gaumata.

Darius đã giết được Gaumata. Sau đó, ông lên ngôi vua Darius I (hay Darius Đại Đế). Darius I chấn hưng quốc gia, và tiếp tục sự nghiệp mở mang đế quốc. Phía đông chiếm vùng châu thổ sông Ấn (nay, vùng này thuộc Pakistan). Phía nam chiếm nhiều vùng bán đảo Ả Rập. Phía tây nam chiếm Ethiopia, phía tây bắc chiếm miền bắc bán đảo Balkan. Ông còn băng qua sông Danube đánh người Nhục Chi. Triều đại của Darius cho thấy đế quốc Achaemenid đạt tới đỉnh cao của nó, rộng 7.500.000 km².

Cũng dưới triều Darius I, thủ đô Ba Tư được chuyển tới Persepolis. Ông cũng xây dựng nhiều công trình lộng lẫy tại đây.

Năm 499, cuộc chiến tranh Hy Lạp-Ba Tư nổ ra. Năm 490, Darius cố ổn định lại trật tự, ông phái 80 vạn quân đi đánh Hy Lạp. Quân của ông giệt được xứ Eretria, nhưng đã thua tại Marathon.

Dưới triều đại Darius Đại Đế, Persepolis trở thành một thủ đô lộng lẫy của xứ Ba Tư
Dưới triều đại Darius Đại Đế, Persepolis trở thành một thủ đô lộng lẫy của xứ Ba Tư

[sửa] Xerxes I

Con Darius Đại Đế, Xerxes I nối ngôi. Ông cũng cho hoàn thành một số công trình ở Persepolis.

Xerxes I quyết chí diệt các thành bang Hy Lạp. Theo sử cũ Hy Lạp, ông đem 5 triệu người - trong đó có 1.700.000 binh sĩ từ mọi nước trong đế quốc - đi chinh tây, có thể là để chiếm cả châu Âu. Các chiến thuyền của Xerxes làm thành một chiếc cầu nổi khổng lồ bắc qua eo biển Hellespont nối liền hai châu Âu-Á. Nhưng, người Hy Lạp giữ vững được các vị trí hiểm yếu. Quân Ba Tư thắng ở trận Thermopylae trên bộ, xong Xerxes I đem quân dốt thành Athena, nhưng thủy binh bị bại ở trận đánh quyết định Salamis năm 480 TCN.

Một năm sau đó, Xerxes phải lui về Tiểu Á để nước Hy Lạp độc lập.

[sửa] Artaxerxes I

Con của Xerxes là Artaxerxes I lên nối ngôi. Ông đã dời đô từ Persepolis sang Babylon. Dưới triều đại này, Hoả giáo (Zoroastrianism) trở thành quốc giáo de-facto của Ba Tư. Ông chết tại Susa, và được chuyển tới Persepolis để mai táng.

[sửa] Xerxes II tới Artaxerxes II

Từ khi Xerxes I rút lui khỏi Hy Lạp, nhà Achaemenid suy vi, không mở rộng được nữa. Những vùng đất xa như Trung Á cũng mất ít nhiều.

Xerxes II lên ngôi năm 425 TCN, trị vì được 45 ngày thì bị em khác mẹ là Sogdianus giết. Sogdianus trị vì được 6 tháng thì lại bị một người em khác mẹ khác (Darius II Nothus) giết chết.

Có một giai đoạn nhà Achaemenid mất Ai Cập (404 TCN - 343 TCN). Người Ai Cập cổ đại sau đó lập ra Vương triều Pharaong thứ 28, 29 và 30.

Một sự kiện quan trọng nữa là cuộc chiến tranh giành quyền lực giữa anh em Artaxerxes II Mnemon và em là Cyrus the Younger, bắt đầu từ năm 405 TCN sau khi Darius qua đời. Kết quả là sau trận Cunaxa năm 401 TCN, Cyrus the Younger thua và bị giết.

Artaxerxes II lên ngôi, trở thành vị hoàng đế Ba Tư Achaemenid có thời gian trị vì lâu dài nhất (4 năm).

[sửa] Artaxerxes III

Đến đời Artaxerxes III, quyền lực của Achaemenid được sống trở lại. Năm 343, ông xâm lược và dành lại được Ai Cập từ tay Pharaong Nectanebo II. Artaxerxes lên ngôi Pharaong, lập ra Vương triều thứ 31.

[sửa] Cáo chung

Năm 336, Darius III được tể tướng Bagoas tôn làm vua Ba Tư.

Cảnh trận Issus, giữa Darius III và Alexandros Đại Đế
Cảnh trận Issus, giữa Darius III và Alexandros Đại Đế

Tại thành Macedonia, Hy Lạp, có một vị vua rất trẻ, tuổi mới 22, tên là Alexandros Đại Đế. Vì muốn trả thù các cuộc xâm lược của nhà Achaemenid, cũng như muốn mở rộng lãnh thổ, làm bá chủ thế giới, nên vị hoàng đế đã đem quân vượt eo biển Hellespont xâm lăng đế quốc Ba Tư. Khi biết tin, Darius III đem quân đi chiến đấu chống Alexandros Đại Đế. Cuối cùng, Alexandros Đại Đế đã đánh bại ông tại trận Gaugamela.[5] Darius bị hạ bệ, ông bèn bỏ chạy cho đến khi bị ám sát bởi một cận thần (cũng là một bà con) tên là Bessus.

Đến đây, nhà Achaemenid kết thúc 200 năm lịch sử. Các thủ đô của Ba Tư lúc ấy là Pasargadae, Persepolis, Susa và Ecbatane đã bị Alexandros Đại Đế chiếm. Ông ta lên ngôi vua Ba Tư, đế quốc chuyển sang thời kì thuộc Hy Lạp.

[sửa] Văn minh nhà Achaemenid

[sửa] Tham khảo

  • Grun, Bernard. The Timetables of History: A Horizontal Linkage of People and Events. 3rd rev. ed. New York: Simon and Schuster, 1991.
  • Stokvis A.M.H.J., Manuel d'Histoire, de Généalogie et de Chronologie de tous les Etats du Globe depuis les temps les plus reculés jusqu'à nos jours, Leiden, 1888-1893 (ré-édition en 1966 par B.M.Israel)
  • Philippe Sellier, L'Orient barbare vu par un voyageur grec: Hérodote. Collection Temps - Continents. Edition Calmann - Lévy 1966.

[sửa] Liên kết ngoài

Achaemenid

[sửa] Chú thích

  1. ^ Theo cuốn Lịch sử thế giới
  2. ^ Theo cuốn Lịch sử thế giới
  3. ^ Có nguồn nói Cambyses chuẩn bị đem quân về dẹp loạn thì bị té ngựa chết
  4. ^ Darius là cháu nội vua Arsames xứ Parsua (xem danh sách vua phía trên
  5. ^ Theo cuốn 1001 nhân vật và sự kiện lịch sử thế giới

Lấy từ “http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Achaemenid”

wymiana linkami wymiana linkami wymiana linkami system wymiany linków tanie kredyty gotówkowe kreatyna Plaza 3 star hotel Los Angeles krynica noclegi Sejm Tyk