Kancelaria królewska

[edytuj] Kancelaria królewska

Kancelaria królewska wyłoniła się z kancelarii książęcej Władysława Łokietka, kiedy ten zjednoczył państwo polskie i koronował się na króla. Trudno dziś powiedzieć o fizycznym miejscu jej występowania gdyż towarzyszyła ona królowi w podróżach. Miała charakter mobilny. Na czele kancelarii stał kanclerz, który za władzy Ludwika Węgierskiego w roku 1381 przyjął tytuł najwyższego kanclerza Królestwa Polskiego (łac. cancelarrius supremus regni Poloniae). Jego współpracownikiem był podkanclerzy.

[edytuj] Zadania kancelarii królewskiej:

• pośredniczenie między monarchą a stanami (kanclerz reprezentował króla podczas sejmu),
• prowadzenie polityki zagranicznej (poselstwa, korespondencja),
• nadzór nad sądownictwem królewskim (udział w sądzie asesorskim i zadwornym),
• pośredniczenie między królem, a poddanymi (rozdzielanie godności i urzędów).

Istniał podział kancelarii na mniejszą i większą. Podział ten nazwę swą wziął od pieczęci, której używała kancelaria (mniejsza pieczęć i większa). Początkowo nie było rozdziału kompetencji między poszczególnymi kancelariami. Podział ten dotyczył tylko niższego personelu (pisarzy).

[edytuj] Personel kancelarii królewskiej:

• Sekretarze

Byli to wszechstronnie wykształceni urzędnicy mianowani przez króla. Wymagano od nich zdolności dyplomatycznych oraz znajomości języków obcych. Ich zadaniem było pisemne ujmowanie zaleceń króla i kanclerzy. Sporządzali oni koncepty listów i przekazywali niższemu personelowi, w celu sporządzenia czystopisów oraz ekspedycji korespondencji. Sekretarze dzielili się na scribentes (zatrudnieni bezpośrednio w kancelarii) i non scribentes (do zadań dyplomatycznych). Na czele sekretarzy stał wielki sekretarz. Miał on możliwość wystawiania dokumentów pod pieczęcią królewską (pod nieobecność kanclerzego i podkanclerzego).

• Pisarze

Ich zadaniem było przygotowywanie oraz ekspedycja czystopisów na bazie konceptów przygotowywanych przez sekretarzy. Czynności te wykonywali opierając się na gotowych formularzach. Prowadzili również księgi kancelaryjne. Zwierzchnikiem pisarzy był regens. Był on bezpośrednio odpowiedzialny za to, aby dokumenty wystawiane w kancelarii były zgodne z wolą króla i kanclerza. Dokonywał on również podziału pracy między pisarzy.

• Efektem pracy kancelarii królewskiej była Metryka Koronna, która dzieliła się na siedem serii. Do dziś zachowało się 779 ksiąg metryki i jest to podstawowa dokumentacja dziejów państwa polskiego.

[edytuj] Struktura kancelarii

Na czele kancelarii stało dwóch kanclerzy (których zastępował wielki sekretarz), tym podlegała rzesza sekretarzy, od których w hierarchii niżej stali pisarze, bezpośrednio podlegli dwóm regensom (kancelaria mniejsza i kancelaria większa).

[edytuj] Bibliografia

• Nawrocki Stanisław, Rozwój form kancelaryjnych na ziemiach polskich do końca XX wieku, Poznań 1998
• Tomczak Andrzej, Kilka uwag o kancelarii królewskiej w drugiej połowie XVI wieku Archeion 1962, T. 37, s. 235-252