Zelfstandig naamwoord

Het zelfstandig naamwoord (Romaanse term: nomen of substantief) is de woordsoort die wordt gebruikt om in een uitspraak de personen of zaken aan te duiden waar de uitspraak betrekking op heeft, in talen waarin zulke aanduidingen een aparte syntactische categorie (woordsoort) vormen. Dat is in de meeste talen het geval, bijvoorbeeld in de Indo-Europese talen zoals het Nederlands, Engels, Spaans, Grieks, Russisch en Hindi.

De meeste zinnen zijn zulke uitspraken; daarom bevat vrijwel elke zin wel een of meer zelfstandige naamwoorden.

Een zelfstandig naamwoord kan van alles aanduiden: vaak een persoon of voorwerp, maar ook een toestand, handeling of instelling.

Een bijzonder soort zelfstandig naamwoord is de eigennaam, die gebruikt wordt om een bepaalde persoon of zaak mee aan te duiden, bv. André, België, Spar en Wiktionary. Eigennamen worden in het Nederlands altijd met hoofdletter geschreven.

De overige zelfstandige naamwoorden worden soortnamen genoemd, en met kleine letter geschreven. Ze kunnen telbaar zijn, wat betekent dat er bijvoorbeeld een telwoord voor kan worden geplaatst, of niet-telbaar. Ook worden er nog andere onderverdelingen gemaakt^[1]:

concrete zelfstandige naamwoorden duiden tastbare zaken aan, dwz. direct zintuiglijk te ervaren: hieronder vallen
- stofnamen, bv. suiker, melk, kaas, zand, hebben speciale grammaticale eigenschappen, ze kunnen bijvoorbeeld als niet-telbaar worden gebruikt;
- voorwerpsnamen, bv. boek, huis
- verzamelnamen, bv. groep, horde, aantal
abstracte zelfstandige naamwoorden duiden niet-tastbare zaken aan, bv. handelingen, instellingen; ze zijn meestal uit andere woordsoorten afgeleid.

Inhoud

[bewerk] Zelfstandige naamwoorden in het Nederlands

Vóór een zelfstandig naamwoord kan in het Nederlands een lidwoord worden geplaatst.

Een van de eigenschappen van het zelfstandig naamwoord is dat het een geslacht heeft. In het Nederlands uit zich dit alleen in de vorm van het lidwoord die voor het zelfstandig naamwoord wordt geplaatst (de of het) en in de vorm van het persoonlijk of bezittelijk voornaamwoord waarmee er naar wordt verwezen. Zie voor details het artikel over woordgeslacht.

[bewerk] Verbuiging

Zelfstandige naamwoorden konden in het Nederlands worden verbogen. In het dagelijkse spraakgebruik komt dit nog nauwelijks voor. Alleen bij versteende uitdrukkingen komt men ze nog wel eens tegen, bv. ten dienste van, met mate.

Voor de verbuiging van het zelfstandig naamwoord in het Nederlands, zie verbuiging van het zelfstandig naamwoord.

[bewerk] Totstandkoming

Voor de totstandkoming van eigennamen zijn vrijwel geen beperkingen: ze worden bijvoorbeeld

uit andere talen ontleend; bv. Peter, oorspronkelijk een bijnaam ("de rots" in het Grieks) voor een bepaald persoon.
door aanpassing uit al bestaande namen of woorden afgeleid; bv. Pim, ontstaan uit Wim omdat kinderen moeite hebben met het uitspreken van de W^[2]
uit al dan niet achteraf bedachte afkortingen samengesteld; bv. de naam van de Spar (supermarkt) staat voor Door Eendrachtig Samenwerken Profiteren Allen Regelmatig^[3]
helemaal uit het niets verzonnen, bv. Oibibio, een palindroom zonder verdere betekenis ^[4]

Ook andere zelfstandige naamwoorden worden vaak uit andere talen ontleend. Bovendien kunnen eigennamen gemakkelijk in gewone zelfstandige naamwoorden veranderen.

Er zijn bovendien allerlei meer of minder produktieve manieren om uit andere woordsoorten zelfstandige naamwoorden af te leiden, bijvoorbeeld:

uit werkwoorden:
- op basis van de werkwoordsstam, een proces dat nominalisatie heet: bv. slag, slacht, nominalisatie, totstandkoming, bedenking, scoringspoging
- idem, met voorvoegen van ge-, bijvoorbeeld geslacht, gewin, gedoe, geschreeuw
- idem, door middel van andere aanvoegsels, bijvoorbeeld komst, dienst, winst, bedenksel
- uit deelwoorden, bijvoorbeeld gedachte, verdachte
- door toevoeging van -baar, -lijk of -zaam: laakbaar, huwbaar, bespreekbaar, ontegenzeggelijk, klaarblijkelijk, spraakzaam, mededeelzaam
- door toevoeging van -(d)er(d) om de bedrijver van de actie weer te geven, bv. denker, regeerder, hebberd, (top)scoorder
uit bijvoeglijke naamwoorden:
- zonder verdere toevoeging, bv. horige
- door toevoeging van -heid, bv. bijzonderheid, braafheid, welsprekendheid
- door toevoeging van -de of -te, bv. liefde, warmte, luwte, grootte
- door toevoeging van -er(d) of -aar(d) om een eigenschap aan iemand toe te kennen: luiaard, snoodaard, gierigaard, gulzigaard, dronkaard
- hetzelfde, maar met -erik: bloterik, botterik, luierik, gemenerik