Wikipedia:Uitgelicht/mei

De dag van de arbeid is een feestdag, waarop de invoering van de achturige werkdag wordt gevierd. De dag vindt elk jaar op 1 mei plaats. De dag is in veel landen een officiële feestdag, waaronder België en Duitsland. In Nederland is de dag van de arbeid geen officiële feestdag. Tijdens deze 1 mei-vieringen, vooral in socialistische en communistische kringen, wordt het strijdlied "De Internationale" ten gehore gebracht. (Lees verder)

De Amazonen waren een krijgshaftig volk dat voornamelijk bekend is uit de Griekse mythologie, en dat alleen uit vrouwen bestond. Mannen werden slechts toegelaten om voor nageslacht te zorgen, om zo het voortbestaan van de samenleving te verzekeren. Van de pasgeboren baby's werden de meisjes goed verzorgd, maar de jongetjes gedood of naar hun verwekkers teruggestuurd.

Waar de Amazonen leefden is niet duidelijk. Als woongebieden worden de Kaukasus en het noorden van Anatolië genoemd. In Rusland, bij de grens met Kazachstan, zijn echter zeer veel grafheuvels van vrouwelijke krijgers gevonden. Genetisch onderzoek heeft aangetoond dat in Mongolië nog verwanten van deze vrouwelijke krijgers wonen. (Lees verder)

Een godin is een vrouwelijke godheid. Het begrip is niet weg te denken uit religies die het goddelijke in al zijn verscheidenheid aan aspecten en vormen vereren of aanbidden. Veel culturen kennen godinnen, soms alleenstaand, maar vaker in verband met een ruimer pantheon waarin ook mannelijke goden voorkomen en soms zelfs hermafrodiete wezens of goden.

Zoals monotheïsme en polytheïsme in bepaalde gevallen nogal relatieve concepten kunnen zijn, zo ook kunnen de op elkaar betrokken concepten God en Godin cultureel verkeerd worden begrepen. Wel is antropologisch vastgesteld dat het geslacht dat aan een opperwezen wordt toegedicht vaak connotaties heeft met dieper gewortelde tendensen in de samenleving. Deze wijzen dan respectievelijk in de richting van patriarchaat of matriarchaat, en kunnen hun tegenhanger hebben in de overheersing van hetzij monotheïsme hetzij polytheïsme. Het concept Godin wordt in matriarchale en pantheïstische kringen gezien als de vrouwelijke versie van of als analoog aan God in Abrahamistisch perspectief. Dit laatste wordt bijvoorbeeld door feministen en aanverwante stromingen beschouwd als gebaseerd op een patriarchaal concept van dominantie, dat zich zelfs kan uitstrekken tot een uitsluiting van vrouwelijke begrippen. (Lees verder)

Jaarlijks op 4 mei worden in Nederland de gevallenen tijdens de Tweede Wereldoorlog (1939-1945) herdacht tijdens de Nationale Dodenherdenking. Een dag later wordt de bevrijding van de Duitse bezetter (1940-1945) gevierd.
Tegenwoordig worden op 4 mei ook de gevallenen tijdens andere militaire conflicten en vredesoperaties herdacht. De herdenkingen bestaan uit een plechtigheid, gevolgd door kransleggingen op de Dam in Amsterdam.

Om acht uur 's avonds wordt twee minuten stilte in acht genomen, ter nagedachtenis aan degenen die in en vanwege de oorlog zijn omgekomen. (Lees verder)

Robert Falcon Scott was een Brits ontdekkingsreiziger, die beroemd is geworden met zijn tochten naar Antarctica. Scott had zijn zinnen erop gezet om als eerste de geografische Zuidpool te bereiken. Hij kwam op zijn eerste reis tot op 82º17' Z, maar toen moest hij rechtsomkeert maken. In 1911 waagde Scott opnieuw een poging om de geografische Zuidpool te bereiken. Roald Amundsen was hem echter voor en op de terugtocht vonden Scott en zijn metgezellen op tragische wijze de dood. (Lees verder)

Voetbal is een populaire balsport waarbij twee ploegen van elf spelers moeten proberen de bal in het doel van de tegenstander te krijgen. De bal mag met ieder deel van het lichaam gespeeld worden, met uitzondering van armen en handen. Ook moet de bal ten allen tijde speelbaar blijven en mag dus niet afgeklemd worden. Deze beperkingen gelden niet voor de doelverdediger, ook wel keeper genoemd. Rond 1880 werden de eerste clubs in Nederland en België opgericht: betaald voetbal werd echter pas in 1954 ingevoerd. (Lees verder)

De Friese Admiraliteit was één van de Nederlandse Admiraliteiten ten tijde van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Admiraliteiten waren verantwoordelijk voor het uitrusten en bemannen van schepen. De Friese Admiraliteit werd opgericht op 6 maart 1596 en ontbonden in 1795, toen de Franse tijd in Nederland aanbrak. Veel bronnen van de Friese Admiraliteit zijn er tegenwoordig niet meer over. Bij de grote brand van 12 op 13 februari 1771 in Harlingen ging niet alleen vrijwel al het archiefmateriaal van de Admiraliteit in vlammen op, daarnaast ook vele kaarten en documenten met betrekking tot de geschiedenis van Friesland. (Lees verder)

Op 8 mei wordt in de meeste Europese landen Bevrijdingsdag (VE Day) gevierd. Op 8 mei 1945 capituleerde Duitsland waardoor de Tweede Wereldoorlog in Europa aan zijn eind kwam.
In België is 8 mei sedert de federalisering van dat land geen officiële feestdag meer; de scholen hebben geen vrijaf maar sommige overheidsinstellingen (provincie- of gemeentebesturen) en ministeries geven wel een vrije dag.
In Nederland valt de herdenking op 5 mei. (Lees verder)

Vanouds werden natuurkrachten als werkende principes gepersonifieerd in goden, verantwoordelijk voor het ontstaan en vergaan der dingen. Met het concept moeder van alle goden werd het ontstaan van de goden zelf toegelicht. Het stamt uit neolithische tijden, toen de samenleving matriarchaal georganiseerd was rond een stammoeder. In vrijwel alle culturen was deze titel door de eeuwen heen het epitheton van verschillende, vaak opeenvolgende, moedergodinnen.

In de loop van de geschiedenis heeft het concept zich dus gehandhaafd, ook waar een patriarchaal monotheïsme ontwikkelde. Het is dan geformuleerd als ‘Moeder Gods’. De meimaand is aan haar gewijd nadat de Romeinen deze maand naar Maia noemden. (Lees verder)

De Slag om de Ardennen (of het Ardennenoffensief) was het laatste grote offensief van het Duitse leger aan het westfront in de Tweede Wereldoorlog. De slag vond plaats van 16 december 1944 tot 25 januari 1945 en werd gewonnen door de geallieerden.

Het Ardennenoffensief was een plan van Hitler om de meest noordelijke troepen van de geallieerden te vernietigen. Al sinds de zomermaanden van 1944 liep hij rond met de gedachte om nog één keer over te gaan tot een groot, succesvol offensief. Een militaire overwinning achtte hij noodzakelijk om mogelijke onderhandelingen over het beëindigen van het conflict tot een goed einde te brengen. (Lees verder)

Pinksteren (Pentékosté in het Grieks) is een christelijk (hoog-)feest waarin de uitstorting door de Heilige Geest wordt herdacht en het begin van de Kerk wordt gevierd.

Na Jezus' dood op Goede Vrijdag en zijn verrijzenis op Pasen hadden de leerlingen van Jezus nog veertig dagen lang de steun van zijn aanwezigheid gehad. Op de veertigste dag na het Paasfeest werden de leerlingen door Jezus' Hemelvaart alleen achtergelaten waarbij Jezus hen de belofte had gegeven dat zij de Geest van God zouden ontvangen die hen voortaan zou bijstaan.

Op wat later de Eerste Pinksterdag is gaan heten gebeurde het volgende. Volgens het Bijbelboek Handelingen waren de gelovigen in een huis bijeen toen er binnen plotsklaps een geluid van een grote windvlaag zich voordeed en er een soort vlammen verschenen die zich boven de hoofden van de aanwezigen verspreidden; de gelovigen werden met de Heilige Geest vervuld en begonnen buiten het huis op luide toon het evangelie in allerlei vreemde talen te verkondigen met als gevolg dat er een grote massa mensen afkomstig uit allerlei windstreken op hen afkwam. Vervolgens nam de apostel Petrus het woord en hield een lange toespraak waarna ongeveer drieduizend mensen zich bij hen aansloten (Lees verder).

Een gebarentaal is een visueel-manuele taal, waarin begrippen en concepten door gebaren worden weergegeven. Het is een natuurlijk gegenereerde taal met een eigen lexicon en grammatica, ontstaan als gevolg van de gezamenlijke communicatiebehoefte van een groep (in veel gevallen prelinguaal dove) mensen.
Elk land kent zijn eigen gebarentaal, die los staat van de gesproken taal van de horende mensen. Voorbeelden van landelijke gebarentalen zijn NGT (Nederlandse Gebarentaal), VGT (Vlaamse Gebarentaal) en ASL (American Sign Language). (Lees verder)

Chesney Henry Baker, Jr. (Yale (Oklahoma), 23 december 1929 – Amsterdam, 13 mei 1988), beter bekend als Chet Baker, was een Amerikaans trompettist en zanger.

Door overmatig drugsgebruik staat Baker ook bekend als mooie jongen waarmee het verkeerd afliep. Uiteindelijk viel hij in de nacht van 12 op 13 mei 1988, waarschijnlijk onder invloed van drugs, uit een raam van een hotel aan de Prins Hendrikkade te Amsterdam. Hij overleefde zijn val niet. (Lees verder)

Het Warschaupact was een militair bondgenootschap van communistische landen in Oost-Europa, de tegenhanger van de NAVO.
Opgericht op voorstel van Nikita Chroesjtsjov, de Sovjet-partijleider, werd het verdrag op 14 mei 1955 in Warschau ondertekend. Alle communistische staten in Oost-Europa waren lid van de organisatie, met uitzondering van Joegoslavië. De leden van het Pact beloofden om elkaar te verdedigen indien een of meerdere leden werden aangevallen. Het verdrag beweerde ook dat de relaties tussen de ondertekenden gebaseerd waren op onderlinge onafhankelijkheid en respect voor nationale soevereiniteit. Later zou echter uit de interventies in Hongarije en Tsjechoslowakije anders blijken. (Lees verder)

Nederland is een land binnen het Koninkrijk der Nederlanden. Het ligt op het vasteland van West-Europa, wordt in het westen en noorden begrensd door de Noordzee, langs de oostgrens door Duitsland en in het zuiden door België. De hoofdstad van het land is Amsterdam (wettelijk pas sinds 1983), de regeringszetel is Den Haag. Het is verdeeld in twaalf provincies. Het land is onafhankelijk sinds het einde van de Tachtigjarige Oorlog, 15 mei 1648.

Nederland in zijn huidige vorm bestaat pas sinds 1830, na de afscheiding van België. Daarvoor werden er verschillende namen gebruikt om het huidige land of voorlopers daarvan aan te duiden, zoals de Lage Landen (in het Frans Pays-Bas), de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, de Bataafse Republiek en het Koninkrijk Holland in de Franse tijd.(Lees verder)

De gewone vampier (Desmodus rotundus) is een middelgrote Latijns-Amerikaanse vleermuissoort, de meest algemene van de drie soorten vampiervleermuizen. Net als de andere vampiervleermuizen leeft de gewone vampier voornamelijk van het bloed van warmbloedige dieren.

De gewone vampier leeft, anders dan de andere vampiervleermuizen, van het bloed van middelgrote en grote zoogdieren als vee, tapirs, herten en apen. Ook mensen kunnen worden aangevallen, maar de mens is geen favoriet prooidier. Met zijn scherpe snijtanden maakt de vampiervleermuis een klein wondje in de huid, waarna hij met de tong het bloed oplikt. Het prooidier slaapt meestal als het wordt aangevallen en merkt niets van de vleermuis. Wel kan een vampier op deze manier ziekten als hondsdolheid verspreiden. (Lees verder)

De Arowakken of Arawakken zijn een volk van Indianen die zich tegen het einde van de 15e eeuw hadden gevestigd op de Antillen, in het Amazonebekken, in Florida, en aan de voet van de Andes.

De bekendste groep waren de Taíno, die op Hispaniola, Puerto Rico, en het oostelijke uiteinde van het eiland Cuba leefden (of leven, als we de Arowakken die zichzelf tegenwoordig de Taino noemen, meetellen). De Arowakken die op de Bahama's leefden werden de Lucayan genoemd. (Lees verder)

Mount Saint Helens (Nederlands: Sint-Helenaberg) is een vulkaan in Skamania County, Washington, VS. De berg maakt deel uit van de Cascade Range. Hij stond bij de Indianen bekend als Louwala-Clough wat "rokende of vuurberg" betekent in de taal van de Klickitats. In het Engels is de berg naar de Britse eerste Baron van St. Helens vernoemd, nadat een Brits team het gebied in kaart had gebracht.

De vulkaan staat vooral bekend vanwege de grote uitbarsting op 18 mei 1980. Dat was de meest dodelijke en verwoestende vulkaanuitbarsting in de geschiedenis van de Verenigde Staten. 57 personen kwamen om het leven en 200 huizen, 47 bruggen, 24 km spoorweg en 300 km weg werden vernield. Lees verder

Teken zijn achtpotige geleedpotigen; ze zijn nauw verwant aan mijten en iets minder aan spinnen, die eveneens acht poten hebben. Teken zijn zeer gespecialiseerde eters: ze leven parasitair, van bloed en lichaamsvloeistoffen van gewervelde gastheren zoals de mens. Wanneer men met onbedekte benen of armen door hoog gras of struiken gaat, loopt men vooral in bosrijke gebieden het risico op een tekenbeet. Wordt iemand gebeten, dan is het van belang de teek of teken snel op de juiste manier te verwijderen, omdat ze allerlei ziekten kunnen verspreiden (met name de Lymeziekte). (Lees verder)

Cuba is een land in Midden-Amerika. Het verklaarde zich onafhankelijk na de Spaans-Amerikaanse Oorlog op 10 oktober 1898. De onafhankelijkheid werd internationaal erkend op 20 mei 1902. Politiek gezien is Cuba een socialistische/communistische dictatuur. Cuba werd tussen 1959 en 2008 geleid door Fidel Castro, die op 24 februari van dat jaar opgevolgd werd door zijn broer Raúl.

Het land wordt sinds het moment dat de Cubaanse Revolutie in communistisch vaarwater kwam, geboycot door de Verenigde Staten. (Lees verder)

Charles Augustus Lindbergh, bijgenaamd The lone eagle (1902 – 1974) was een Amerikaans luchtvaartpionier.

Hij werd geboren in Detroit, maar groeide op in het landelijke Minnesota. Na zijn training als luchtmachtvliegenier werkte hij in de burgerluchtvaart als luchtpostpiloot in de jaren twintig. Hij werd wereldberoemd doordat hij als eerste solo en non-stop over de Atlantische oceaan vloog, van New York naar Parijs op 20 - 21 mei 1927. De naam van zijn vliegtuig was Spirit of St. Louis. Hij won met zijn vlucht de Orteig-prijs van 25.000 dollar. (Lees verder)

De Chinese Drieklovendam in de Blauwe Rivier wordt 's werelds grootste waterkrachtcentrale en dam. De constructie begon in 1994, bouwkundig gezien was de constructie afgewerkt op 20 mei 2006.
De voorstanders rechtvaardigen zijn noodzaak met de voordelen in de bescherming tegen overstromingen, de energieproductie (hydro-elektrische elektriciteitsinstallatie) en de verbetering van transport via waterwegen. De tegenstanders vrezen de ecologische en sociaal-culturele gevolgen van het project. (Lees verder)

Burj Dubai (Arabisch: برج دبي (Toren van Dubai)) is een wolkenkrabber in Dubai, waaraan men sinds 15 april 2005 aan het bouwen is. De toren zal meerdere hoogterecords breken: hij wordt niet alleen het hoogste gebouw maar ook de hoogste constructie ter wereld. Hij wordt groter dan de huidige wereldrecordhouders, de Taipei 101 (509 m) en de tv-zendmast te North Dakota (628,8 m). De constructie werd ontworpen door Skidmore, Owings en Merrill, die ook de Sears Tower en de Freedom Tower ontwierpen. Het interieur zal worden ingekleed door Giorgio Armani. (Lees verder)

Auguste Comte (1798-1857) was een Frans filosoof en socioloog. Hij is de grondlegger van de filosofische stroming van het positivisme. Comte stelde zich de verbetering van de maatschappij ten doel en baseerde zijn oplossing op het credo 'orde en vooruitgang'. Deze twee begrippen werden tot dan toe als onverenigbaar beschouwd. De vooruitgang waarin de denkers van de verlichting rotsvast geloofden, was volgens hen immers onlosmakelijk verbonden met chaos. Hij beschouwde het als zijn doel de Franse Revolutie af te sluiten. (Lees verder)

Samsun is een stad in het noorden van Turkije, gelegen aan de Zwarte Zee. De stad is de hoofdstad van de gelijknamige provincie en telt 396.900 inwoners (2004).
Samsun is de grootste Turkse stad aan de Zwarte Zee en het belangrijkste industriële en economische centrum van de regio. Opgravingen wijzen op een nederzetting daterend uit de kopertijd. De eerste bekende naam was Gasgalarca; van de Milesiërs kreeg ze rond 750 v.Chr. de naam Amisos. In latere tijden was Samsun de residentie van de bisschop. In 1413 veroverde de Ottomaanse sultan Mehmet I de stad op de Seltsjoeken. Onder Atatürk werd de stad belangrijker. (Lees verder)

New Brunswick (Nederlands: Nieuw-Brunswijk, Frans: Nouveau-Brunswick) is een provincie aan de oostkust van Canada. Het is de enige provincie die officieel tweetalig Engels en Frans is, de twee officiële talen van Canada. De provincie heeft een oppervlakte van 73.440 km² en telt circa 730.000 inwoners. Het hoogste punt is de top van Mount Carleton (820 m). In de baai van Fundy, die New Brunswick scheidt van de provincie Nova Scotia, vindt tweemaal per dag het grootste getijdeverschil ter wereld plaats: 16 meter. Bij hoogtij vloeit telkens 100 miljard ton zeewater binnen in de 290 km lange baai. De grootste stad is Saint John, de hoofdstad is Fredericton. (Lees verder)

Thailand (Thais: ประเทศไทย) is een koninkrijk in Zuidoost-Azië, dat in het oosten wordt begrensd door Laos en Cambodja, in het westen door Myanmar en de Andamanse Zee, in het uiterste zuiden door Maleisië en in het zuidoosten door de Golf van Thailand, een onderdeel van de Zuid-Chinese Zee. Het land heette tot 1949 Siam. De Thaise naam van het land is "Prathet Thai", waarbij Prathet land betekent en het woord Thai vrij betekent. Thailand betekent dus letterlijk in het Nederlands "vrij land". De huidige koning van Thailand is Bhumibol, ook wel Rama IX genoemd. Hij regeert sinds 1946 al 62 jaar en is daarmee momenteel het langst regerende staatshoofd ter wereld. (Lees verder)

De Afsluitdijk (Fries: Ôfslútdyk) sluit het IJsselmeer (de voormalige Zuiderzee) af van de Waddenzee en loopt van Den Oever op het voormalige eiland Wieringen naar het Friese plaatsje Zurich. De dijk is 32 kilometer lang en zo'n 90 meter breed, en is een onderdeel van de Zuiderzeewerken ontworpen door Cornelis Lely.

Op 28 mei 1932, om twee minuten over een 's middags, werd De Vlieter gesloten, het laatste gat in de Afsluitdijk. Nabij de plaats waar de dijk werd gesloten, bevindt zich een door de architect Willem Dudok ontworpen monument annex uitkijktoren en een standbeeld van een steenzetter. (Lees verder)

De Mount Everest is met zijn hoogte van 8848 meter de hoogste berg op aarde. Hij wordt ook wel het dak van de wereld genoemd. De berg bevindt zich in het Himalayagebergte, op de grens tussen Nepal en China (Tibet) en is genoemd naar de Britse geograaf Sir George Everest, 'surveyor general' van India.

De eerste personen die de Everest met succes beklommen waren de Nieuw-Zeelander Sir Edmund Hillary en de sherpa Tenzing Norgay. Zij bereikten op 29 mei 1953 de top, nadat een aantal eerdere expedities hadden gefaald.

Junko Tabei uit Japan was de eerste vrouw die de top bereikte. Deze prestatie vond plaats op 16 mei 1975. Precies 22 jaar later werd de Mount Everest bedwongen door de jongste (niet-Nepalese) vrouw ooit, de achttienjarige Samantha Larson uit de Verenigde Staten, zes dagen later gevolgd door de oudste niet-Nepalese beklimmer: een 71-jarige Japanner. (Lees verder)

Jeanne d'Arc (6 januari 1412, Domrémy-la-Pucelle, Lotharingen – 30 mei 1431, Rouen, Normandië), geboren als Jehanne Darc en bijgenaamd de maagd van Orléans is de nationale heldin van Frankrijk. In 1920 werd ze heilig verklaard. Jeanne werd geboren tijdens de Honderdjarige Oorlog tussen Engeland en Frankrijk. Engeland bezette met hulp van bondgenoten, de Bourgondiërs, het noorden van het land. Frankrijk had na de dood van Karel VI de Dwaze in 1422 geen koning, en de troonopvolger (de dauphin) was te apathisch om strijd te leveren voor de kroon. Hij betwijfelde of hij er wel recht op had, omdat het vaderschap van Karel VI omstreden was. (Lees verder)

Thucydides wordt wel gezien als auctor intellectualis van de geschiedwetenschappen en de historische methode. Hij was de aanvoerder (strategos) van de Atheense legers in het noorden van Griekenland in het begin van de Peloponnesische oorlog en aan hem danken wij een gedetailleerde beschrijving van het verloop ervan. In 424 v.Chr. werd hij voor twintig jaar verbannen omdat hij het belangrijke bastion Amphipolis niet had kunnen behouden. Hij gebruikte zijn ballingschap om van ooggetuigen informatie in te winnen over de oorlog en die op schrift te stellen. Vanwege zijn systematische en rationele aanpak geldt hij als grondlegger van de wetenschappelijke methode in de geschiedkunde. In het begin van het geschrift geeft hij expliciet aan welke methode hij zal toepassen en waarom. (Lees verder)