Universiteit

Nederlandse en Vlaamse Universiteiten bieden tegenwoordig onder meer bachelor- en master-opleidingen, en geven onderdak aan onderzoeksscholen en onderzoekinstituten.

[bewerk] Algemeen

Het woord universiteit is afgeleid van het Latijnse universitas magistrorum et scholarium, wat ongeveer "gemeenschap van onderwijzers en academici" betekent. De universiteiten, zoals we die vandaag de dag kennen, hebben hun oorsprong in de late middeleeuwen. De eerste Europese universiteit werd opgericht in 1088 in de Italiaanse stad Bologna.

Universiteiten die door de staat worden ingericht zijn "openbare" (Nederland) of "gemeenschaps"- (Vlaanderen) universiteiten. Andere universiteiten zijn dan "bijzondere" (Nederland) of "vrije" (Vlaanderen) universiteiten. Hierbij kan de naamgeving verwarrend zijn: zo is de Vrije Universiteit Brussel een pluralistische universiteit, terwijl de Vrije Universiteit in Amsterdam een christelijke, protestantse universiteit is. De Universiteit Antwerpen is een pluralistische universiteit, opgericht bij decreet door het Vlaams Parlement en ontstaan uit een fusie van voorheen gemeenschaps-, katholieke en pluralistische universitaire instellingen.

[bewerk] Geschiedenis

Al in de Klassieke oudheid waren er na het elementaire onderwijs in rekenen en schrijven hogere opleidingen die je kon volgen als je er voor wilde betalen. Dat was overigens alleen weggelegd voor kinderen of gunstelingen van aristocraten en rijke kooplieden. Meestal ging men in de leer bij een filosoof, redenaar of grammaticus die er voor hun levensonderhoud een privé-klasje op na hielden.

In de tijd van het Hellenisme ontstonden er instituten die met een moderne universiteit te vergelijken zijn. Bekend waren de filosofenscholen van Athene en het Mouseion van Alexandrië met de beroemde bibliotheek. In de tijd van het Romeinse Rijk waren er ook soortgelijke instituten in andere streken zoals in Noord-Afrika Carthago, in Italië Rome en Massilia in de Provence. Het Romeinse Rijk werd in de vierde eeuw gesplitst in een oost- en westdeel en na de val van het West-Romeinse Rijk was seculier hoger onderwijs in West-Europa grotendeels verdwenen en alleen voorbehouden aan de geestelijkheid. Ook in het overblijvende Oost-Romeinse Rijk verdween grotendeels de interesse in niet-godsdienstige studie.

Bij de expansie van de jonge islam was aanvankelijk grote belangstelling voor de vroegere Griekse wetenschap en filosofie. In Bagdad, Caïro (Al-Azhar) en Córdoba ontstonden belangrijke universiteiten. Vooral Córdoba trok ook veel Europese geleerden om er te studeren en te onderwijzen.

In de Vroegmoderne tijd na de Middeleeuwen werden er talloze universiteiten opgericht in vrijwel alle grote steden en breidde onder invloed van de wetenschappelijke revolutie het aantal studierichtingen zich gestaag uit. Dit proces is tegenwoordig nog steeds aan de gang.

[bewerk] Buiten Europa

In Azië waren ook al lange tijd universiteiten. Veelal waren deze evenals in Europa gelieerd aan een bepaalde godsdienst of tempel. Vooral de Tibetaanse kloosters waren vermaard om hun onderwijsmogelijkheden dat getalenteerde monniken en belangstellenden daar konden gaan volgen.

In het middeleeuwse China was het gebruikelijk dat de bestuurlijke elite, de mandarijnen, een zware opleiding kregen en ter afsluiting een 'staatsexamen' moesten afleggen. Deze opleidingen waren op Taoïstische en Confuciaanse leest geschoeid.

[bewerk] In Nederland en België

Voordat er in de Lage Landen universiteiten waren, ging men voor een studie naar de universiteiten van Parijs (de Sorbonne), Keulen, Oxford of naar één van de vele in Italië.

De jongste universiteit van België is die van Hasselt, de Universiteit Hasselt. Op 3 september 1973 werd de universiteit onder de naam Limburgs Universitair Centrum (LUC) in gebruik genomen. Universiteit Hasselt heeft campussen in Hasselt en in Diepenbeek. De Universiteit Hasselt en de Universiteit Maastricht bieden samen enkele studierichtingen aan in de Transnationale Universiteit Limburg (tUL).

[bewerk] Recente ontwikkelingen

Sinds een decennium of twee is het belang van onderzoek in de activiteiten van de universiteiten enorm toegenomen, waar voorheen vooral de onderwijstaken belangrijk waren. De internationale druk van "publish or perish" is hier ongetwijfeld niet vreemd aan.

De praktijk van peer review, waarbij de ene wetenschapper het werk van de andere bekritiseert en zo dat werk helpt te verbeteren, blijft fundamenteel bij het publiceren van onderzoeksresultaten, maar de absolute waarde ervan lijkt steeds meer af te nemen: het is belangrijker voor een onderzoeker dat zijn werk gepubliceerd en geciteerd wordt, dan dat de inhoud van dat werk echt het best mogelijke is. Steeds meer hangt de carrière van een onderzoeker af van het tellen van publicaties en citaties, en niet van de echte inhoud van zijn onderzoek.

De organisatievormen van de Nederlandstalige en Europese universiteiten zijn de laatste decennia grondig aan het veranderen.

Opleidingen en onderzoeksprogramma's zijn onderworpen aan visitatie-, evaluatie- en accreditatiemechanismen en in dat verband beoordeeld op basis van door het hogere gezag vastgestelde criteria, zgn. "indicatoren". De Nederlandse Onderwijsraad merkt op: "Volgens de Nederlandse regering zijn de voordelen van accreditatie: een grotere eenduidigheid in het kwaliteitsoordeel, een onafhankelijker positionering van het kwaliteitsoordeel en een grotere variëteit omdat verschillende organisaties de visitaties kunnen uitvoeren."^[1] Op al deze hervormingen is wel enige kritiek geuit in Nederland en Vlaanderen.^[2]

[bewerk] Universiteit: onderwerpen

De belangrijkste taken van de universiteit zijn het verschaffen van wetenschappelijk onderwijs en de uitvoering van onderzoek. Hier volgt een bespreken van deze en aanverwante onderwerpen.

[bewerk] Academische gemeenschap

De universiteit met al haar medewerkers, studenten en onderzoekers vormt een academische gemeenschap.

[bewerk] Onderwijs

Er zijn in Nederland diverse onderwijsbeurzen waar scholieren zich kunnen voorbereiden op de te volgen vervolgstudie aan een universiteit. Enkele beurzen zijn onder andere:

Jaarlijks houden de Nederlandse universiteiten een open dag. Toekomstige studenten kunnen zich dan oriënteren op een opleiding en kennismaken met de universiteit en de docenten.
In Vlaanderen wordt dit "abituriëntendagen" genoemd. Ze worden ook meer gespreid gehouden. Soms zijn het niet alleen kennismakingsdagen met de opleiding, maar ook informatiedagen over financiële aspecten, het studentenleven, etc. Ook hebben aankomende studenten dikwijls de kans om lessen en practica bij te wonen, en zijn er speciale info-momenten voor ouders.

[bewerk] Onderzoek

[bewerk] Studenten

Iedereen die succesvol een opleiding heeft afgerond in het hoger onderwijs is gerechtigd tot het voeren van een academische titel in de eigen naam. De titels worden verkregen van rechtswege en iemand mag de titel alleen voeren indien men deze daadwerkelijk heeft gekregen. Het onjuist voeren ervan is strafbaar.

[bewerk] Wetenschappelijke promotie

Een wetenschappelijke promotie in academische zin is het behalen van de academische graad van doctor door het schrijven en publiekelijk verdedigen van een proefschrift, al dan niet met stellingen aan een universiteit, of althans onder supervisie van een hoogleraar die als promotor optreedt. Degene die gaat promoveren wordt in Nederland een promovendus en in Vlaanderen een doctorandus genoemd.

[bewerk] Soorten universiteiten

[bewerk] Universiteiten in Nederland

De universiteiten van Nederland zijn,^[3] in volgorde van oorspronkelijke oprichtingsdatum:

[bewerk] Universiteiten in België

Erkend als academische hogere onderwijsinstellingen (met doctoraatsopleiding) zijn ook:

Specialisatie na een universitaire opleiding in het voortgezet universitair onderwijs in:

[bewerk] Transnationaal (Nederlands-Vlaams)

[bewerk] Overig

[bewerk] Universiteiten internationaal

Door de Shanghai Jiao Tong universiteit worden sinds 2003 ranglijsten opgemaakt van universiteiten wereldwijd. Belangrijkste criteria zijn: het aantal malen dat publicaties van wetenschappers per universiteit worden geciteerd, het aantal publicaties en het aantal onderscheidingen. Nederland is in de top-100 van deze lijst vertegenwoordigd door twee universiteiten: die van Utrecht en Leiden. Gent, Leuven en Brussel worden geclasseerd tussen 100 en 150, evenals Groningen en Amsterdam.^[9]. Overigens wordt 54% van de top-100 in deze ranglijst bezet door Amerikaanse universiteiten, met Harvard, Stanford en Berkeley als de top-3. De Engelse universiteiten Cambridge en Oxford bezetten resp. plaats 4 en 10.

[bewerk] Organisatie universiteit

Een universiteit bestaat uit faculteiten, die weer kunnen zijn onderverdeeld in vakgroepen, departementen en studierichtingen.

[bewerk] Zie ook

[bewerk] Referenties en voetnoten

^ Uitleg over recente organisatieverandering en accreditatie:
- Doortastend Onderwijstoezicht.
- Topkwaliteit in het hoger onderwijs door Anja van den Broek et al.;
- WorldWideLearn: Accreditation Process and Benefits of Accreditation.
^ Kritieken op recente organisatieverandering:
- Over de functieverandering van de universiteit in de ‘kenniseconomie’ van Chris Lorenz.
- De universiteit aan het eind van haar Latijn van Ruben Ramboer, Etterbeek, 25 april 2002
- Accreditatie verliest legitimatie, door Ron Bormans in Science guide
^ Het Hogeronderwijsregister publiceert de door de overheid erkende instellingen en opleidingen online
^ De Koninklijke Militaire Academie (KMA) is recentelijk organisatorisch gefuseerd met het Koninklijk Instituut voor de Marine (KIM), het Instituut Defensie Leergangen (IDL), de Faculteit Militaire Wetenschappen, de Leergang Topmanagement Defensie, het Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) en de HRM Academie (Human Resource Management Academie) tot de Nederlandse Defensie Academie (NLDA). De verschillende onderdelen hebben overigens hun naam behouden.
^ De Katholieke Universiteit Leuven heeft een campus in Kortrijk, de Katholieke Universiteit Leuven Campus Kortrijk (KULAK)
^ De Koninklijke Militaire School in Brussel valt niet onder de bevoegdheid van de Vlaamse Gemeenschap maar de opleidingen en diploma's van deze instelling worden wel in Vlaanderen erkend als academisch.
^ Deze werd bij verdrag opgericht door Nederland en Vlaanderen en is dus een binationale instelling. In Vlaanderen is het een ambtshalve geregistreerde instelling en maakt, via de Universiteit Hasselt, deel uit van de groep van de Vlaamse universiteiten. In Nederland is het een aangewezen instelling.
^ De Open Universiteit is ten behoeve van afstandsonderwijs op Hoger en Wetenschappelijk Onderwijs-niveau met als hoofdzetel Heerlen (Limburg) (Nederland) en circa 18 studiecentra in Nederland en Vlaanderen, veelal gevestigd op campussen of in gebouwen van bestaande universiteiten en hogescholen.
^ Academic Ranking of World Universities - 2008

Zoeken

Navigatie

Informatie

hulpmiddelen

in andere talen

Inhoud