Universiteit Leiden

Universiteit Leiden
Zegel van de Universiteit Leiden
Buitenlandse naam	Leiden University
Latijnse Naam	Academia Lugduno Batava
Motto	Praesidium Libertatis (Bolwerk van de vrijheid)
Locatie	Leiden, Nederland
Opgericht	1575
Type	Vrij onderwijs
Rector	Prof. mr. dr. Paul van der Heijden
Studenten	17251^[bron?]
Staf	3244
Lid van	Coimbra, EUA, Europaeum, LERU
Website	www.leidenuniv.nl/

De Universiteit Leiden (Latijnse naam: Academia Lugduno Batava; Engelse naam: Leiden University, afkorting: LEI) werd opgericht in 1575 en is de oudste universiteit van Nederland. De universiteit telt negen faculteiten, waaraan meer dan 17.000 studenten ingeschreven staan (stand: academisch jaar 2004-2005). De naam van de universiteit was tot 1998 Rijksuniversiteit Leiden (RUL).

Inhoud

[bewerk] Geschiedenis

De universiteit was een geschenk van Willem van Oranje aan de stad Leiden na het Leidens ontzet. Volgens de overlevering konden de burgers als beloning voor hun dappere verzet tegen de Spanjaarden kiezen uit tien jaar geen belasting betalen of een universiteit. De universiteit werd op 8 februari 1575 gesticht en kreeg als motto Praesidium Libertatis, hetgeen "bolwerk van de vrijheid" betekent, of in de woorden van Willem van Oranje: "een vast stuensel ende onderhoudt der vryheyt". Hij financierde de universiteit met geconfisqueerde katholieke geestelijke bezittingen.^[1]

Opvallend is dat de stichtingsbrief op naam staat van Filips II. Er werden echter in die tijd, waarin Filips II formeel nog het gezag over de gehele Nederlanden had, wel vaker beslissingen in zijn naam genomen (pas in 1581 verklaarde men Filips II in het Plakkaat van Verlatinghe vervallen van de troon). Op 26 maart 1582 deed Filips II een openbaar plakkaat uitgaan met de strekking dat een ieder die studeerde aan de universiteit als ketter zou worden beschouwd, of in ieder geval verdacht van ketterij, en niet bevoegd was tot enig ambt of enige waardigheid.^[2]

De "Anti-Paepsche" ontstaansgeschiedenis waarin Leiden vooral een protestantse tegenhanger van het katholieke Leuven in de Lage Landen moest worden^[bron?], speelde in de verdere geschiedenis van de Leidse universiteit nog herhaaldelijk op. Al direct vond de Synode van Holland dat haar het toezicht op het onderwijs toekwam, waartegen Oranje en de Staten van Holland zich met succes verzetten^[bron?].

Het Academiegebouw aan het Rapenburg

De universiteit was aanvankelijk gehuisvest in het Sint Barbaraklooster^[1], maar verhuisde in 1577 naar het Faliede Bagijnhof aan het Rapenburg, om in 1581 onderdak te kiezen in het geconfisqueerde klooster van de dominicaanse Witte Nonnen aan de overkant van de gracht, welk gebouw (na de nodige verbouwingen) nog steeds dienst doet als het Academiegebouw van Leiden.

De aanwezigheid van geleerden als Justus Lipsius, Josephus Justus Scaliger, Franciscus Gomarus, Hugo de Groot, Jacobus Arminius, Daniël Heinsius, Snellius en Gerard Vossius verschafte de Leidse universiteit groot Europees aanzien^[bron?]. Deze positie werd tot het eind van de achttiende eeuw behouden door de reputatie van geleerden als Herman Boerhaave. Bekende negentiende-eeuwse alumni waren Johan Rudolf Thorbecke, grondlegger van de Nederlandse grondwet, en Matthias de Vries, de vader van de Nederlandse taalkunde. In 1860 werd Robert Fruin de eerste bekleder van de leerstoel vaderlandse geschiedenis, waarmee een begin werd gemaakt met de professionele beoefening van de geschiedwetenschap in Nederland.

[bewerk] Gouden Eeuw

Er was in in de Gouden Eeuw vooral onderricht in filosofie en kennis van de klassieke Romeinse en Griekse geschiedenis. Daarnaast werd er onderricht gegeven in de zeven vrije kunsten (grammatica, dialectica, retorica, arithmetica, geometria, musica, astronomia)^[bron?]. Deze vakken werden op vrijwel elke universiteit in die tijd gegeven. Nieuw in Leiden was echter de schermschool^[bron?]. Het schermen diende een nauwkeurig wiskundig patroon te volgen. Hieruit volgde de oprichting van de 'nederduitse mathematiek'^[bron?], het enige vak in de volkstaal. Deze twee laatste vakken hadden vooral een militaire betekenis en voldeden onder meer aan prins Maurits' behoefte aan kennis van beschietingstechnieken en vestingbouw in verband met de Tachtigjarige Oorlog tegen Spanje^[bron?].

[bewerk] 19de en 20e eeuw

Aan het eind van de negentiende eeuw werd de Leidse universiteit weer een van Europa's meest toonaangevende universiteiten^[bron?]. In 's werelds eerste universitaire lagetemperaturenlaboratorium bereikte hoogleraar Heike Kamerlingh Onnes een temperatuur van slechts één graad boven het absolute nulpunt (–273 graden Celsius). In 1908 slaagde hij er als eerste in helium vloeibaar te maken en hij ontdekte bovendien het verschijnsel van supergeleiding in metalen.

Kamerlingh Onnes ontving de Nobelprijs in de natuurkunde in 1913. Andere Leidse hoogleraren die deze prijs ontvingen zijn Pieter Zeeman en Hendrik Lorentz voor de beschrijving en verklaring van het Zeemaneffect. De fysioloog Willem Einthoven ontving de Nobelprijs voor de uitvinding van de snaargalvanometer, die, onder andere, de ontwikkeling van de elektrocardiografie mogelijk maakte.

Naast deze Nobelprijswinnaars stuwden ook de natuurkundigen Albert Einstein en Paul Ehrenfest, Arabist en islamexpert Christiaan Snouck Hurgronje en rechtsgeleerde Cornelis van Vollenhoven, de universiteit in de jaren '20 van de twintigste eeuw tot grote hoogten.

Op 26 november 1940 hield de hoogleraar Rudolph Cleveringa, decaan van de juridische faculteit, een vlammend betoog in het Academiegebouw om te protesteren tegen het ontslag van de joodse werknemers, onder wie de jurist Eduard Meijers, de latere grondlegger van het nieuwe Burgerlijk Wetboek. Ook staakten de studenten. De universiteit werd daarop door de bezetter gesloten. In september 1945 werd hij heropend. Om de toespraak te herdenken benoemt de universiteit elk jaar een Cleveringahoogleraar. Het Leids Universiteits Fonds (LUF) organiseert jaarlijks de Cleveringalezingen welke over de gehele wereld worden gehouden.

Andere beroemde Leidse geleerden uit de twintigste eeuw zijn historicus Johan Huizinga, auteur van Herfsttij der Middeleeuwen, en de astronomen Willem de Sitter en Jan Hendrik Oort.

De Universiteit Leiden heeft een stevige internationale positie verworven onder toponderzoeksinstituten in verscheidene onderzoeksgebieden, waaronder de natuurwetenschappen, de geneeskunde, de sociale wetenschappen, de rechtsgeleerdheid en de letteren^[bron?]. Van de 48 toegekende Spinozapremies (de hoogste Nederlandse wetenschappelijke onderscheiding) zijn er elf toegekend aan hoogleraren aan de Universiteit Leiden: aan neerlandicus Frits van Oostrom, taalkundige Frederik Kortlandt, taalkundige Pieter Muysken, wiskundige Hendrik Lenstra, natuurkundige Carlo Beenakker, sterrenkundige Ewine van Dishoeck, medisch biologe Els Goulmy, epidemioloog Frits Rosendaal, pedagoog Rien van IJzendoorn, natuurkundige Jan Zaanen en archeoloog Wil Roebroeks.

De Universiteitsbibliotheek, met meer dan 3,5 miljoen boeken en vijftigduizend tijdschriften, heeft een aantal belangrijke bijzondere collecties van westerse en oosterse manuscripten, gedrukte werken, archieven, kaarten, atlassen, prenten, tekeningen en foto's. Wetenschappers van over de hele wereld bezoeken de Leidse Universiteitsbibliotheek. De onderzoeks- en onderwijsactiviteiten van het Scaliger Instituut concentreren zich op de verschillende aspecten rond de transmissie van kennis en ideeën via tekst en beeld vanaf de oudheid tot heden.

[bewerk] Faculteiten

Het Pieter de la Court-gebouw, hoofdgebouw voor de Faculteit der Sociale Wetenschappen

De Universiteit Leiden kent de volgende negen faculteiten:

Faculteit der Archeologie;
Faculteit der Geneeskunde, zie ook Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC);
Faculteit der Godsdienstwetenschappen (vanaf 1 september 2008 Faculteit der Geesteswetenschappen);
Faculteit der Letteren (vanaf 1 september 2008 Faculteit der Geesteswetenschappen);
Faculteit der Rechtsgeleerdheid;
Faculteit der Sociale Wetenschappen;
Faculteit der Wiskunde & Natuurwetenschappen;
Faculteit der Wijsbegeerte (vanaf 1 september 2008 Faculteit der Geesteswetenschappen);
Faculteit der Kunsten (vanaf 1 september 2008 Faculteit der Geesteswetenschappen).

De laatste faculteit is in 2001 opgericht in samenwerking met de Hogeschool van Beeldende Kunsten, Muziek en Dans in Den Haag.

Daarnaast kent de universiteit ook nog de volgende instituten of scholen, welke niet onder de bovenstaande faculteiten vallen:

Centrum voor Milieuwetenschappen Leiden (CML);
Interfacultair Centrum voor Lerarenopleiding, Onderwijsontwikkeling en Nascholing (ICLON);
Leiden Institute for Brain and Cognition (LIBC);
Leiden University School of Management (LUSM).

Tevens is er de Campus Den Haag van de Universiteit Leiden die gevestigd is in Den Haag. Den Haag is het bestuurlijk en politieke hart van Nederland en profileert zich tevens als juridische hoofdstad van de wereld. Dit heeft de universiteit in 1999 doen besluiten om de nevenvestiging op te richten in samenwerking met deze gemeente. Op de campus biedt de Universiteit Leiden bepaalde academische opleidingen aan op het gebied van de rechtsgeleerdheid, politicologie en bestuurskunde.

[bewerk] Wijziging per 1 september 2008

Op 1 september 2008 zullen de Faculteiten der Godsdienstwetenschappen, Letteren, Wijsbegeerte en Kunsten opgaan in de nieuw te vormen Faculteit der Geesteswetenschappen^[bron?]. De masterstudenten en het onderzoek van de medewerkers zal worden ondergebracht in de Graduate School of Humanities. Deze zal bestaan uit de volgende zeven instituten.

Institute for Area Studies (regiostudies met betrekking tot Azië en het Midden-Oosten)
Academy for Creative and Performing Arts (voormalig Faculteit der Kunsten)
Institute for Cultural Disciplines (letterkunde, literatuurwetenschappen, kunstgeschiedenis, film- en mediastudies)
Institute for History
Institute for Linguistics (taalwetenschap)
Institute for Philosophy (voormalig Faculteit der Wijsbegeerte)
Institute for Religious Studies (voormalig Faculteit der Godsdienstwetenschappen)

[bewerk] Eredoctoraten

Jaarlijks wordt tijdens de viering van de dies natalis van de universiteit, 8 februari, een eredoctoraat uitgereikt^[bron?]. Volgens art. 49 van het promotiereglement komen in aanmerking:

personen die onderzoek hebben verricht dat voor de wetenschapsbeoefening aan de universiteit of voor de wetenschap in het algemeen van uitzonderlijke betekenis zijn gebleken;
personen die in wetenschappelijk, cultureel of maatschappelijk opzicht werkzaamheden hebben verricht waardoor wetenschappelijk onderwijs en onderzoek op uitzonderlijke wijze zijn bevorderd;
bij hoge uitzondering en uitsluitend op voordracht van de rector magnificus: personen die door hun werkzaamheden op uitzonderlijke wijze hebben bijgedragen aan het hooghouden van het devies van de universiteit Praesidium Libertatis.

Op deze laatste grond is tot dusver (2005) slechts tweemaal een eredoctoraat uitgereikt:

8 februari 1999: aan Nelson Mandela;
8 februari 2005: aan Koningin Beatrix, vanwege de manier waarop zij het belang van de vrijheid telkens weer aan de orde heeft gesteld.

[bewerk] Bekende alumni en docenten

Hieronder een alfabetische lijst van bekende mensen die aan de Universiteit van Leiden gestudeerd (alumni) of gedoceerd hebben:

[bewerk] Referentie

^ ^a ^b C. Postma (bew.), Holland in vroeger tijd, Europese Bibliotheek, Zaltbommel (1964). Bewerkte heruitgave van De tegenwoordige staat van Holland, Isaak Tirion, Amsterdam, 1742.
^ (fr) Filips II, Ordonnance de Philippe II de n’aider des écoles dans les provinces révoltées, gegeven op 26 maart 1582 te Doornik.