Nationaal Congres (België)

De Congreskolom in Brussel, monument aan het Nationaal Congres

Het Nationaal Congres was de grondwetgevende én eerste, voorlopige, wetgevende vergadering van het onafhankelijke België na omwenteling van 1830.

Op 4 oktober 1830 had het Voorlopig Bewind de onafhankelijkheid van België uitgeroepen. Op 3 november kozen 30.000 cijns- en bekwaamheidskiezers de 200 leden van het Nationaal Congres. Minstens 60 leden waren vrijmetselaar. Voorzitter werd baron Erasme-Louis Surlet de Chokier.

Na een conferentie te Londen erkenden de grote mogendheden, in de eerste plaats Engeland en Frankrijk op 20 december 1830 de onafhankelijkheid van België.

Het Nationaal Congres had als voornaamste taak een grondwet op te stellen voor de nieuwe staat.

De vergadering keurde het decreet nummer 4 van 22 november 1830 goed, dat de parlementaire monarchie als staatsvorm invoerde:

« Au nom du peuple belge, Le Congrès national de la Belgique déclare que le peuple belge adopte, pour forme de son Gouvernement, la monarchie constitutionnelle représentative, sous un chef héréditaire. »

In de omstandigheden van die tijd was een keuze voor een president binnen een republikeins systeem niet mogelijk.

Vervolgens besloot het Nationaal Congres met het decreet nummer 5 van 24 november 1830 dat het Huis van Oranje-Nassou voor eeuwig was uitgesloten van de Belgische troon.

« Au nom du peuple belge, Le Congrès national déclare que les membres de la famille d’Orange – Nassau sont à perpétuité exclus de tout pouvoir en Belgique. »

Dit decreet werd later nogmaals bevestigd met het decreet nummer 49 van 24 februari 1831.

Met het decreet nummer 3... van 29 januari 1831 besloot het Nationaal Congres dat de officiële titel die het Belgische staatshoofd zou dragen die van koning der Belgen zou zijn, en niet die van koning van België. Dit gebeurde in navolging van Frankrijk. De reden hiervoor was inhoudelijk. De koning der Belgen is geconcipieerd als een constitutioneel monarch in een systeem van volkssoevereiniteit, en niet langer als een monarch volgens Goddelijk recht.

De koning treedt enkel in functie na goedkeuring door en aflegging van de grondwettelijke eed voor de verenigde kamers, en niet langer automatisch door het overlijden van zijn voorganger. In deze zin is het Belgische koningschap een eerder republikeins koningschap waarbij de koning als president fungeert. De eed werd door het decreet nummer 35 van 29 januari 1831 vastgelegd:

« Le Congrès national, Décrète :

Art. 1. N… est proclamé Roi des Belges, à la condition d’accepter la constitution telle qu’elle sera décrétée par le Congrès national.

Art. 2. Il ne prend possession du trône, qu’après avoir solennellement prêté, dans le sein du Congrès, le serment suivant : « Je jure d’observer la constitution et les lois du peuple belge, de maintenir l’indépendance nationale et l’intégrité du territoire. »

De keuze voor het staatshoofd viel bij decreet nummer 40 van 3 februari 1831 op de zestienjarige Lodewijk van Orléans, zoon van de Franse koning Louis-Philippe. Andere kandidaten waren August van Leuchtenberg en Karel van Oostenrijk-Teschen. Twee stemrondes waren nodig om tot dit resultaat te komen

In een eerste stemronde werden 191 stemmen uitgebracht. Lodewijk van Orléans eindige eerste met 89 stemmen, August van Leuchtenberg 67 stemmen en Karel van Oostenrijk-Teschen 35 stemmen.

In een tweede stemronde werden 192 stemmen uitgebracht. Lodewijk van Orléans eindige eerste met 97 stemmen, August van Leuchtenberg 74 stemmen en Karel van Oostenrijk-Teschen 21 stemmen.

Op 7 februari 1831 nam het Nationaal Congres de, voor die tijd progressieve, grondwet, aan, en werd het Voorlopig Bewind ontbonden.

Lodewijk van Orléans was echter voor Engeland onaanvaardbaar als koning. Koning Lodewijk-Filip der Fransen sloeg het aanbod af op 17 februari 1831, en er moest dus een andere keuze gemaakt worden.

In afwachting daarvan werd op 24 februari 1831 de voorzitter van het Nationaal Congres, Érasme Surlet de Chokier, aangesteld als Regent. Andere kandidaten waren Félix de Mérode en Etienne de Gerlache. Hij haalde het met 108 stemmen tegen 43 en 5 stemmen, op een totaal van 152 stemmen. Etienne-Constantin de Gerlache werd de nieuwe voorzitter van het Nationaal Congres.

De nieuwe kandidaat-koning was de tot Engelsman genaturaliseerde Duitser, Leopold van Saksen-Coburg en Gotha, die in Londen woonde. Het Nationaal Congres roept hem bij decreet nummer 142 van 4 juni 1831 uit tot eerste koning der Belgen met 152 stemmen op 196. Deze keuze was aanvaardbaar voor Engeland. Zes weken later, op 21 juli 1831, sindsdien de Belgische nationale feestdag, doet Leopold I zijn plechtige intrede te Brussel en legt de grondwettelijke eed af.

Het Nationaal Congres bleef als wetgevend orgaan voortbestaan tot de verkiezing van het eerste parlement op 8 september 1831.

Als herinnering aan het Nationaal Congres werd in Brussel de Congreskolom gebouwd.