Grieks alfabet

De Griekse taal wordt geschreven in het Griekse alfabet. Dit alfabet is in de oudheid (rond de 9e eeuw v.Chr.) ontwikkeld uit het Fenicische schrift en bestaat uit 24 letters. Het wordt nog steeds in Griekenland gebruikt.

[bewerk] Hoofdletters

Α Β Γ Δ Ε Ζ Η Θ Ι Κ Λ Μ Ν Ξ Ο Π Ρ Σ Τ Υ Φ Χ Ψ Ω

[bewerk] Kleine letters

α β γ δ ε ζ η θ ι κ λ μ ν ξ ο π ρ σ/ς τ υ φ χ ψ ω

Wanneer er op het einde van een woord een sigma (σ) komt, schrijft men de sigma als ς. Bijvoorbeeld: δουλος ("doulos" = slaaf), maar σωμα ("soma"= lichaam). Een woord met twee sigma's, één ertussen en één slotsigma vindt men in het woord βασις ("basis" = basis)

[bewerk] Geschiedenis

Zowel het Koptische als het Cyrillische alfabet zijn op het Griekse gebaseerd. Ook het Latijnse alfabet vond zijn oorsprong in een westelijke vorm van het Griekse.

Het Griekse schrift vertegenwoordigt een belangrijke innovatie: het heeft namelijk klinkers. De oudere schriften (Fenicisch, Hebreeuws en Egyptisch) hadden alleen medeklinkers. Voor de talen die daarmee geschreven werden werkte dat uitstekend omdat in die talen woorden die slechts één klinker verschillen meestal een verwante betekenis hebben.

In nogal wat Indo-Europese talen zijn er echter veel woorden die niet of nauwelijks verwant zijn en toch alleen een klinkerverschil hebben. De Grieken hebben dit opgelost door een aantal medeklinkertekens die in hun taal niet nodig waren een andere betekenis te geven, namelijk als klinkers. Zo waren bijvoorbeeld de ε en de η oorspronkelijk twee verschillende h-klanken in het Semitisch, de α was een glottisslag, de υ komt van de w/oe, en de ayn (die een laryngaal voorstelde die in het Arabisch nog volop voorkomt maar die alleen nog door Israëli’s van Jemenitische afkomst gebruikt wordt) werd een ο.

[bewerk] Epichorische alfabetten

Verspreiding van de ephichorische alfabetten naar Kirchhoff (1887).

██ Groen alfabet

██ Rood alfabet

██ Blauw alfabet (vlakkere delen zijn lichtblauw!)

Alfabetten van Euboea (rood), Ionië (donkerblauw), Athene (lichtblauw) en Korinthe (donkerblauw).

Oorspronkelijk was het Griekse alfabet evenals het Fenicische linkslopend, dit wil zeggen dat het van rechts naar links werd geschreven. Daarna werd het ossenploegengewijs, dus afwisselend links- en rechtslopend (boustrophedon) geschreven; pas later zet zich de rechtslopende schrijfrichting door. Tot in de 9e eeuw n. Chr. gebruikte men nog de huidige hoofdletters die zonder spatie of rustteken werden geschreven.

Het Griekse schrift was in geen geval eenvormig. Er ontwikkelden zich lokale (zogenaamde epichorische) alfabetten met telkens verschillende tekens. Ze werden naar het voorbeeld van de Graecist Adolf Kirchhoff in drie hoofdgroepen verdeeld en naar de kleuren vernoemd, die Kirchhoff in zijn Studien zur Geschichte des Griechischen Alphabets van 1887 voor hun markering gebruikte. De belangrijkste onderscheidingstekens zijn de zogenaamde supplementtekens, de aanvullend op het overgenomen Fenicische schrift nieuw geschapen tekens Φ, Χ en Ψ. Bij de „groene alfabetten“ op Kreta ontbreken deze supplementtekens volledig. De „rode alfabetten“, die bijvoorbeeld op Euboea, Rodos en in Laconië werden gebruikt, hebben Φ en Ψ met de klankwaarden [pʰ]^? en [kʰ]^?. De „blauwe alphabetten“ kunnen worden onderverdeeld in twee groepen. De „lichtblauwe varianten“ in Attika gebruiken Φ en Χ voor [pʰ]^? en [kʰ]^?. De „donkerblauwe alfabetten“ onder andere in Korinthe en Ionië hebben als supplement daarbij nog het teken Ψ met de klankwaarde [ps]^?.

• geen Η, Ω voor lange vocalen (Ε, Ο)
• Φ met de klankwaarde [pʰ]^?
• Ψ met de klankwaarde [kʰ]^? ipv. [ps]^?
• Χ met de klankwaarde [ks]^? ipv. [kʰ]^?
• geen Ξ voor de klankwaarde [ks]^?
• Η wordt gebruikt voor aspiratie ([ʰ]^?)
• Dubbele teken voor de klankwaarde [ps]^?a

[bewerk] Uitspraak

De uitspraak van het Oudgrieks kennen wij bij benadering. Door de eeuwen heen is deze uitspraak sterk veranderd. Zo was er in het Klassieke Grieks onderscheid tussen de uitspraak van de èta, de jota, de ypsilon en de tweeklank ‘ei’; in het Nieuwgrieks (dimotiki) wordt dit alles uitgesproken als lange i-klank, ongeveer als de ‘i’ in ‘idee’. Verder is wat vroeger de bèta was nu de wita, de b-klank is dus w-klank geworden. Om toch een b-klank te hebben in de taal, wordt in het Nieuwgrieks de combinatie mu-pi gebruikt. Omdat de delta tegenwoordig ongeveer wordt uitgesproken als de Engelse ‘th’ in ‘this’, gebruikt men, om toch weer een d-klank te hebben, daarvoor de combinatie nu-tau. De gamma, die vroeger waarschijnlijk werd uitgesproken als de ‘g’ in ‘garçon’, wordt tegenwoordig als de zachte ‘g’ van de zuidelijke Lage Landen uitgesproken, maar als er een i-klank of e-klank op volgt, wordt hij als de ‘j’ in ‘Jan’ uitgesproken.
Oorspronkelijk waarschijnlijk tweeklanken:

• ‘ai’ (alfa-jota) als ‘e’ in ‘pet’
• ‘ei’ (epsilon-jota) als ‘i’ in ‘idee’
• ‘eu’ (epsilon-ypsilon) als ‘ev’ of als ‘ef’, afhankelijk van wat erop volgt, in het klassieke Grieks spreekt met het uit als ‘ui’
• ‘au’ (alfa-ypsilon) als ‘av’ of als ‘af’, afhankelijk van wat erop volgt, ik het klassieke Grieks spreekt met het uit als ‘O’

In het klassieke Grieks geeft de spiritus asper (een boogje met de ‘holle kant’ naar rechts) boven de eerste letter van een woord, als dit een klinker of rho is, een geaspireerde uitspraak hiervan aan, dus voorafgegaan door een h-klank. De spiritus lenis (een dergelijk boogje met de holle kant naar links) gaf aan dat de eerste klinker niet geaspireerd werd uitgesproken. In het Nieuwgrieks wordt de eerste letter nooit geaspireerd uitgesproken, behoudens wat uitzonderingen is dit vergelijkbaar met de h-muet in het moderne Frans. Sinds de laatste spellingswijziging worden officieel geen spiritustekens meer genoteerd (maar oude gewoonten blijven soms hardnekkig doorleven!)

Verder kan men op klinkers diverse tekens aantreffen: het accent grave, het accent aigu en een accentteken dat op de tilde lijkt, maar overigens overeenkomt met het Franse accent circonflexe. In vroegere tijden hadden deze accenttekens een verschillende functie, wat die functie precies was is niet helemaal zeker. Er kan bijvoorbeeld sprake zijn geweest van zinsmelodie, of meer of minder nadruk. Als de accenttekens in Nieuwgriekse teksten voorkomen, geven ze enkel en alleen de hoofdklemtoon van een woord aan. In de praktijk wordt sinds de laatste spellingwijziging nog enkel het accent aigu gebruikt op de lettergreep die de hoofdklemtoon draagt, omdat het toch geen zin meer heeft om verschillende accenttekens te gebruiken wat betreft de uitspraak van de teksten.

[bewerk] Schriftstelsels

Hieronder een lijst met de Griekse letters in vergelijking met een aantal symbolen uit andere verwante schriftstelsels. De volgorde is die van het Griekse alfabet. Ook de getalswaarden van de tekens in het Griekse en het Hebreeuwse alfabet zijn weergegeven, alsmede een aantal van de meest gebruikelijke toepassingen in de wetenschap.

[bewerk] In de Nederlandse taal

Griekse letters worden nog gebruikt in de Nederlandse taal:

[bewerk] Alfa

• De voormalige middelbare voortgezette opleiding met vooral talen, de alfawetenschappen zoals letteren
• Anonima Lombarda Fabricca Automobili, Italiaans automerk sinds 1910. Kreeg later naam Romeo toegevoegd. Sinds 1986 in handen van FIAT.
• een biermerk uit Nederlands Limburg
• Alfastraling
• De alfa-testversie van een software-product
• Aanduiding van een willekeurige hoek in de wiskunde
• Aanduiding van de hoek t.o.v. de x-as in de mechanica

[bewerk] Bèta

• De voormalige middelbare voortgezette opleiding met ook exacte vakken, de bètawetenschappen zoals scheikunde, natuurkunde en wiskunde.
• De bètaversie van software
• Bètastraling
• Een scootermerk
• Aanduiding hoek t.o.v. de y-as in de mechanica

[bewerk] Gamma

• De gammawetenschappen, zoals sociologie, antropologie
• Gammastraling
• Gamma, de Nederlands-Belgische bouwmarkt.

[bewerk] Delta

• Rivierdelta
• Delta wordt gebruikt om een verschil weer te geven tussen twee gegevens.

[bewerk] Jota

• Ik begrijp er geen jota van. (Het is ook mogelijk dat dit uit het Hebreeuws komt, zoals ook ‘geen tittel of jota (jod) ergens aan veranderen’)

[bewerk] Kappa

• Een kledingmerk

[bewerk] Mu

• Wordt gebruikt als afkorting van µm of µg, afhankelijk van de beroepsgroep of industrie.
• Wordt in de statistiek gebruikt als symbool voor het gemiddelde bij een normale verdeling.

[bewerk] Pi

• Grafisch symbool voor het getal 3,14159265... ; de omtrek van een cirkel gedeeld door zijn diameter.
• Grafisch symbool voor een soort chemische binding in de organische chemie (pi-binding of pi-bond)
• De hoofdletter pi (Π) wordt in de wiskunde gebruikt voor het berekenen van een product van een reeks getallen.

[bewerk] Rho

• Natuurkundig symbool voor dichtheid en soortelijke weerstand.

[bewerk] Sigma

• Standaardafwijking van de normale verdeling
• De hoofdletter sigma (Σ) wordt in de wiskunde gebruikt als grafisch symbool bij het sommeren. Daarom wordt dit teken in de wiskunde het sommatieteken genoemd.
• De kleine letter sigma (σ) wordt in de (organische) chemie gebruikt om een soort chemische binding aan te geven (sigma-binding of sigma-bond).
• De kleine letter sigma (σ) wordt ook gebruikt om een mechanische spanning weer te geven, zoals de normaalspanning.
• Sigma is een merk van fietscomputers.

[bewerk] Phi

• Wordt gebruikt voor het aangeven van de gulden snede, een getal dat veel in de natuur wordt aangetroffen.
• Wordt in de elektrotechniek gebruikt voor de hoek tussen stroom en spanning bij wisselstroom.
• Symbool voor flux in de elektriciteit

[bewerk] Chi

• Een chiastische houding is een uitdrukking in de beeldhouwkunst. Deze houding heeft de vorm van de letter chi (χ).
• De jeugdbeweging Chiro: de benaming bestaat uit Chi en Ro en verwijst naar de eerste twee letters van Christos.
• Een chiasme is een stijlfiguur dat gebruikt wordt in teksten en ruwweg de vorm van een chi of kruis weergeeft. Voorbeeld, waarin de woorden dood en slapen een kruis vormen:

Denkend aan de dood kan ik niet slapen

Niet slapend denk ik aan de dood (J.C. Bloem)

[bewerk] Psi

• Een neutrale term voor parapsychologische fenomenen zoals buitenzintuiglijke waarneming: psi (paranormaal).
• In de kwantummechanica wordt met psi de toestand van een deeltje aangegeven.

[bewerk] Omega

• Ik ben de Alfa en de Omega Εγω ειμαι το ‘Α’ και το ‘Ω’, Ik ben de Eerste en de Laatste, het Begin en het Einde (Uit de bijbel, Openbaring, over God).
• De SI-eenheid, Ohm, wordt weergegeven met de letter 'Ω'
• Een horlogemerk

[bewerk] In de wiskunde

Griekse letters worden in de wiskunde gebruikt (zoals φ (fie) voor de aanduiding van de hoeken in de driehoeksmeetkunde en het getal π (pi)) en ook in andere exacte wetenschappen, zoals de natuurkunde - zie tabel boven.

[bewerk] Unicode

Unicode 5.1