Communisme

Communisme


Stromingen

Marxisme
Leninisme
Stalinisme
Maoïsme
Trotskisme
Radencommunisme
Eurocommunisme
Anarchocommunisme
Titoïsme
Juche
Personen

Marx · Engels
Lenin · Trotski
Gorbatsjov · Stalin
Luxemburg · Liebknecht
Gramsci · Pannekoek
Mao · Tito
Castro · Guevara
Ceauşescu
Landen

Sovjet-Unie
Albanië · Joegoslavië
Volksrepubliek China
Oostblok
Cuba · Vietnam
Laos · Cambodja
Noord-Korea
Verwante onderwerpen

Socialisme
Kapitalisme
Anticommunisme
Russische Revolutie
Democratisch centralisme
Comintern
Koude Oorlog
Politieke ideologieën
Dit artikel is een deel van

de reeks over politiek
Ideologie
Anarchisme
Christendemocratie
Communisme
Communitarisme
Conservatisme
Fascisme
Feminisme
Islamisme
Liberalisme
Libertarisme
Nationalisme
Nationaalsocialisme
Sociaal-liberalisme
Sociaaldemocratie
Socialisme
Portaal politiek

Communisme is een klasseloze maatschappijvorm met een economisch systeem gebaseerd op gemeenschappelijk eigendom van productiemiddelen, waarbij eenieder produceert naar vermogen en neemt naar behoefte, of een politieke stroming die streeft naar een dergelijk systeem.

In de praktijk wordt met communisme vooral de stroming bedoeld die teruggaat op de ideeën van Karl Marx (marxisme) en Vladimir Lenin (leninisme), en de uitwerking van die ideeën in de Sovjet-Unie en andere "communistische" (naar eigen zeggen "socialistische") staten.

Inhoud

[bewerk] Geschiedenis

[bewerk] Vóór de Verlichting

De Griekse filosoof Plato was de eerste die (in zijn Politeia) het idee van gemeenschappelijke eigendom handen en voeten gaf. In zijn ideaalbeeld houdt hij echter de maatschappelijke klassen, zoals die in het oude Griekenland bestonden, in stand. Plato's ideeën vonden weerklank bij Europese Renaissanceauteurs als Thomas More (Utopia, 1516) en Tommaso Campanella (De stad van de zon, 1602). Ook binnen het vroege christendom zijn proto-communistische idealen aan te wijzen, die later terugkeerden in kloosterorden, en in stromingen als de Waldenzen en de Wederdopers.

[bewerk] De Verlichting

De Verlichting brengt Europa veel nieuwe theorieën over staatsinrichtingen gebaseerd op vrijheid, gelijkheid en democratie. De dichter Morelly (over wie bijna niets vaststaat behalve zijn achternaam) droomt over een utopische samenleving. In 1755 publiceert hij Code de La Nature, waarin hij de werking van die maatschappij uiteenzet: het werk is een stelsel van wetten, die grote delen van het publieke leven reguleren.[1]

Rousseau schrijft over de "algemene wil" en de "wetten van de geschiedenis", principes die uitstijgen boven de "volkswil". Deze worden later de rechtvaardiging voor dictatoriale en totalitaire regimes.

[bewerk] De Franse Revolutie

Gracchus Babeuf
Gracchus Babeuf

In 1789 barst de bom: de Franse burgerij grijpt de macht, die tot dan door de adel en absolute monarchen werd uitgeoefend. Een nieuw régime beroept zich bij haar machtsuitoefening op de Verlichtingsidealen "vrijheid, gelijkheid en broederschap".

Na vier jaar ontaardt de revolutie in de Terreur, het dictatoriale bewind van onder andere de Jakobijn Robespierre. De Jakobijnse schrijver Marat (die op dat moment al vermoord is) sprak al over de "despotie van de vrijheid".

De traditie van de Jakobijnen wordt voortgezet door Gracchus Babeuf, die de terreur aanvankelijk veroordeelt, maar later toch de "noodzaak" inziet van politiek geweld en dwang om zijn heilstaat tot stand te brengen. Hoewel in zijn revolutionaire plannen de centrale rol niet is weggelegd voor het proletariaat (de arbeidersklasse), die pas tot wasdom zal komen met de Industriële Revolutie, wordt hij toch gezien als voorloper van het marxisme.

[bewerk] De negentiende eeuw

De Franse Revolutie mondt uiteindelijk uit in de napoleontische oorlogen, gevolgd door de Restauratie. Pas na 1830 kunnen de radicalen weer ademhalen. In dat jaar van de Julirevolutie waarbij de Franse liberale burgerij opnieuw de macht grijpt en Lodewijk Filips, de Burgerkoning, op de troon. Een jaar later breekt de eerste grote staking uit onder zijdewevers in Lyon.

Het woord communisme doet zijn intrede in de Franse taal, en een groeiende arbeidersbeweging ontstaat, mede door de toevloed van Duitse handwerkers en intellectuelen die het repressieve klimaat in de Duitse staten ontvluchten. In 1843 strijkt een jonge Duitse filosoof en journalist in Parijs neer: Karl Marx. Onder invloed van Théodore Dezamy wordt de liberaal Marx binnen een paar maanden overtuigd communist. Met zijn vriend Friedrich Engels bouwt hij een systeem van "wetenschappelijk socialisme" uit, dat later marxisme genoemd zal worden. Marx en Engels stellen dit systeem tegenover het eerdere utopische socialisme. Binnen enkele decennia verwerft het de status van dè ideologie van de arbeidersbeweging.

De term communisme raakt echter weer in onbruik, en wordt vervangen door socialisme of het eufemisme sociaaldemocratie. Het zijn de Bolsjewieken onder Vladimir Lenin die in 1917 opnieuw aansluiting zoeken bij de radicale tradities van een halve eeuw eerder door hun Russische Sociaal-Democratische Arbeiderspartij om te dopen tot Russische Communistische Partij.


Karl Marx
Karl Marx

[bewerk] Klassenstrijd

Als tegenstrever van de economische kant van het communisme worden de kapitalisten gezien. De strijd tussen de klassen staat centraal: in de tijd van het begin van het industriële tijdperk de fabrieksbezitters aan de ene kant, en de uitgebuite arbeiders in de steden (die vanaf het platteland naar de steden waren getrokken) aan de andere kant. Marx meende hierin een nooit-aflatende klassenstrijd te zien, waarbij uiteindelijk via een revolutie gevolgd door een 'dictatuur van het proletariaat' (in Marx' opvatting is er onder het kapitalisme een dictatuur van de kapitalisten) het communisme opgebouwd kon worden.

[bewerk] Socialisme als 'tussenfase'

Volgens Marx moest het communisme twee fasen doormaken, waarbij de eerste fase vaak 'socialistisch' wordt genoemd. Vandaar het door elkaar gebruiken van de termen socialisme en communisme wanneer er naar bepaalde bestaande regeringsvormen of naar de toekomstige maatschappij wordt verwezen. Een maatschappij waarin eenieder "levert naar vermogen en neemt naar behoefte" is namelijk een utopie die de goedheid van de mens veronderstelt. Omdat de mens, volgens marxistische theoretici en politici, nog niet aan dit ideaal voldoet, is in de communistische landen als tussenvorm het 'socialisme' geïntroduceerd, dat de mensen moet omkneden tot ware communisten, opdat de utopie werkelijkheid zal kunnen worden. Pas dan zullen die landen echt communistisch genoemd kunnen worden. Tot die tijd bestaat de regering meestal uit een Communistische Partij (die streeft naar communisme), maar zijn het land en de politiek socialistisch. De voormalige USSR heette dan ook de "Unie van Socialistische Sovjet Republieken," en ook in Cuba wordt de (voortdurende) revolutie socialistisch genoemd, niet communistisch.

[bewerk] In de praktijk

In de theorie van de economische orde passen de meeste socialistisch georiënteerde landen in het brede spectrum van mengvormen van kapitalisme en socialisme, met aan het ene uiteinde de "gemengde economieën" van westerse snit (waar ook Nederland en België toe gerekend kunnen worden) en aan het andere uiteinde de socialistische landen, zoals China, waar meer of minder "marktwerking" wordt toegelaten.

Lenin
Lenin

Als politieke stroming was het communisme (of marxisme) aanvankelijk onderdeel van wat toen nog de sociaaldemocratie heette. Naar aanleiding van het besluit van een meerderheid van de sociaaldemocratie om de oorlogsinspanningen voor de Eerste Wereldoorlog te steunen en dus mee te werken aan de massaslachting die volgde, splitste een grote marxistische groep zich af, onder leiding van Lenin.

Hij noemde de leden van deze stroming (verenigd in de Derde Internationale) 'communisten', om afstand te nemen van de overgebleven sociaaldemocratie. Het communisme staat sindsdien voor een meer principiële stroming binnen het socialisme, dat nog het sterkst uitgaat van de ideeën zoals die oorspronkelijk door Marx waren opgesteld.

Aan de andere kant is er de sociaaldemocratie, waar na het vertrek van de marxisten/communisten het idee heeft postgevat dat het kapitalisme hervormd dient te worden, in plaats van omvergeworpen. Tegenwoordig is de sociaaldemocratie dermate ingepast binnen het kapitalisme dat zelfs hervormingen niet meer het doel zijn.

De term 'socialisten' voor de sociaaldemocratie is dan binnen het communisme ook niet meer op zijn plaats, en wordt nu gebruikt door niet-stalinistische marxisten, zoals trotskisten. Communisten die de dictatuur van het proletariaat niet verwerpen, bestempelden de sociaaldemocratie ook wel als 'revisionisme'.

[bewerk] De mislukking van het communisme

Na de Oktoberrevolutie van 1917 kwam in Rusland (later de Sovjet-Unie) een communistische partij (de bolsjewieken) aan de macht. Tot 1991 hebben ze het land geregeerd. Na de Tweede Wereldoorlog werden ook vele oost- en centraal-Europese landen door communisten bestuurd. Tegenwoordig zijn er nog communistische regeringen in onder meer China (hoewel de Chinese economie zich toch weer meer in de richting van het kapitalisme beweegt), Noord-Korea, Laos, Cuba en Vietnam. In het westen wordt het communisme in deze landen meestal als mislukt beschouwd, vooral wegens de ernstige schendingen van de mensenrechten, maar ook vanwege een vaak sterk bureaucratisch gecontroleerd economisch systeem. In communistische landen wordt de economie en de sociale maatschappij verregaand van bovenaf gecontroleerd en gereglementeerd. Tevens kent men in dergelijke landen geen goede scheiding en onafhankelijkheid der machten. Aangezien communistische machthebbers het politiek systeem vaak stelt boven het individu, heeft dit al gauw als uitvloeisel een in zo'n systeem legitiem gebruik van geweld, moderne propagandatechnieken en censuur om politieke tegenstand de kop in te drukken en daarmee het bestaan van het systeem te waarborgen. Hetgeen al snel het gevolg was in de vroege stadia van ontstaan van communistisch Rusland, China of Noord-Korea.

[bewerk] Mensenrechten en communisme

In het westen wordt het communisme meestal als mislukt beschouwd, vooral wegens de ernstige schendingen van de mensenrechten, maar ook vanwege een vaak sterk bureaucratisch gecontroleerd economisch systeem. Hierbij dient opgemerkt te worden dat tegenstanders dit als inherent aan het communisme zien omdat elk communistisch regime zich hieraan heeft schuldig gemaakt. Bovendien konden deze regimes rekenen op de steun van de communistische partijen en organisaties in democratische landen, onder meer door het zwart maken van slachtoffers van het communisme in communistische publicaties. Sommige voorstanders van het communisme zien dit echter als een afwijking van het oorspronkelijke communistische idee. Als belangrijkste voorbeeld van een voorstander van de laatste opvatting wordt vaak Trotski genoemd, die echter zelf ook bij grootschalige mensenrechtenschendingen betrokken was, onder meer bij de organisatie van het Rode Leger, waarbij hij officieren van het voormalige Tsaristische leger tot medewerking dwong door hun families gevangen te zetten, en het neerslaan van stakingen en demonstraties. Zeker is dat het door Marx geprofeteerde socialisme niet bereikt is. Het is namelijk zo dat in de laatste fase voor de opbouw van de communistische staat, de instelling 'Staat' niet gerealiseerd kan worden. Het communisme pleit voor absolute gelijkheid en dus kan, volgens de theorie, de staat nooit boven de mensen staan. Marx had in zijn opvatting over zijn "wetenschappelijk socialisme" deze stap niet ingecalculeerd.

Communistische vlag
Communistische vlag

[bewerk] Communisten in Nederland

De politieke vrijheid van communisten was tijdens en na de oorlog beperkt. Voor de oorlog was er al een nauwe samenwerking tussen de Nederlandse Inlichtingendiensten en de Gestapo; de Gestapo kreeg lijsten van Nederlandse communisten overhandigd en mocht in Nederland communisten bespioneren. Meteen na de Duitse inval konden zo tientallen Nederlandse communisten worden gearresteerd en naar Duitsland afgevoerd waar ze werden geëxecuteerd. Meteen na de Duitse bezetting gingen de Nederlandse Inlichtingendiensten met de Duitsers samenwerken om het communistische verzet te bestrijden. Daarbij werd gebruik gemaakt van vooroorlogse infiltranten van de Nederlandse Inlichtingendienst en van voor de oorlog verzamelde informatie. Dit heeft aan ruim 2000 Nederlandse communisten het leven gekost. Na de oorlog zijn de personen die tijdens de bezetting voor de Gestapo Nederlandse communisten hebben opgespoord en gearresteerd de kern van de BVD gaan uitmaken. Er werden toen plannen ontwikkeld om 8000 Nederlandse communisten te arresteren en in kampen op te sluiten. De archieven over de communistenvervolging tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn geheim.

[bewerk] Communistische partijen in Nederland

[bewerk] Voormalige communistische partijen in Nederland

[bewerk] Communistische partijen in België

[bewerk] (Voormalige) communistische partijen wereldwijd

[bewerk] Communistische literatuur

[bewerk] Kritiek op communisme in literatuur

  • 1984, een beroemd boek uit 1948 van de Britse schrijver George Orwell. 1984 is een boek waarin de enkeling ten onder gaat in een volkomen kansloze strijd tegen een totalitair bewind. Het is een waarschuwing tegen totalitaire regimes zoals Nazi-Duitsland en Stalins Sovjet-Unie. Beroemd is de uitspraak Big brother is watching you, wat slaat op de nooit geziene, maar almachtige leider van het totalitaire bewind in Oceanië, waar de hoofdpersoon van het boek Winston Smith leefde. Big Brother zou hierbij voor Jozef Stalin kunnen doorgaan en Emmanuel Goldstein voor Leon Trotski.

[bewerk] Communistische leiders wereldwijd

[bewerk] Communistische staten

[bewerk] Voormalige communistische staten



Zie ook

politiek | politiek spectrum | links | rechts | extreemlinks | extreemrechts | centrum
socialisme | conservatisme | liberalisme | libertarisme | anarchisme | individualisme | collectivisme

 

wymiana linkami system wymiany linków SEO Tools tanie kredyty gotówkowe kreatyna Plaza 3 star hotel Los Angeles krynica noclegi Sejm Tyk