პოლონური ენა

ეს სტატია ან სექცია ამჟამად მნიშვნელოვანი დამუშავების/განვრცობის პროცესშია. თუმცა თქვენც შეგიძლიათ მიიღოთ მონაწილეობა მის დამუშავებაში. გთხოვთ იხილოთ რედაქტირების ისტორია თუ გსურთ მიმართოთ მომხმარებელს რომელმაც ეს თარგი განათავსა. თუ ეს სტატია კარგა ხნის მანძილზე არ განახლებულა, მაშინ გთხოვთ ამოიღოთ ეს თარგი. თუ ეს სტატია რამდენიმე სექციად არის დაყოფილი, სასურველია ყოველ სექციაში სათითაოდ შეიტანოთ ცვლილებები, რათა შემცირდეს რედაქტირების კონფლიქტის ალბათობა.

პოლონური język polski
მოლაპარაკეთა რაოდენობა	43 მლნ.[1]
გავრცელებულია	პოლონეთი, ბელარუსი, უკრაინა, ჩეხეთი, ლიტვა
ლინგვისტური კლასიფიკაცია	ინდოევროპული ოჯახი: სლავური დასავლეთსლავური პოლონური
დამწერლობის სისტემა	ლათინური (პოლ. ვარიანტი)
ოფიციალური სტატუსი	ოფიციალური ენა:  პოლონეთი  ევროკავშირი არეგულირებს: პოლონური ენის საბჭო
ენის კოდები	ISO 639-1: pl ISO 639-2: pol ISO/FDIS 639-3: pol

ცენტრალური აღმოსავლეთ ევროპის ენები და დიალექტები (პოლონური ენის მეტ–ნაკლები გავრცელების არეალი აღნიშნულია მუქი მწვანე ფერით)

პოლონური ენა (პოლ. język polski) მიეკუთვნება დასავლეთსლავური ენების ჩრდილოურ ჯგუფს და წარმოადგენს ინდოევროპულ ენათა ოჯახის ერთ–ერთ ქვეჯგუფს. დასავლეთსლავური ენების ამ (ჩრდილოურ) ჯგუფს ლეხური ან ლახური ენების ჯგუფსაც უწოდებენ. პოლონური ენათესავება კაშუბურ, ჩეხურ, სლოვაკურ და სორბულ ენებს. ეს უკანასკნელი (სორბული ენა) კი წარმოადგენს გერმანიაში მცხოვრებ ეროვნულ უმცირესობათა ენას. 38 მილიონ პოლონურად მოლაპარაკეს ემატება დაახლ. 15–18 მლნ. საზღვარგარეთ მცხოვრები. პოლონურენოვანი მოსახლეობის დიდი რიცხვი მოდის პირველ რიგში რუსეთზე, ლიტვაზე, ბელარუსზე, უკრაინაზე და ყოფილი სსრკ–ს ტერიტორიაზე წარმოქმნილ თუ აღმდგარ სხვა სახელმწიფოებზე, ასევე ჩეხეთზე. პოლონელთა საკმაოდ მოზრდილი რაოდენობა ცხოვრობს კანადაში, ირლანდიაში, არგენტინასა და ავსტრალიაში. რიცხობრივად მნიშვნელოვანი პოლონური ეროვნული უმცირესობაა შეერთებულ შტატებში, სადაც დაახლ. 6–10 მლნ. პოლონელი უნდა ცხოვრობდეს. პოლონელები ცხოვრობენ ასევე გერმანიის ფედერაციულ რესპუბლიკაში, ბრაზილიასა და საფრანგეთში.

პოლონურ ენას აქვს დიალექტები: ველიკოპოლსკი, მალოპოლსკი, მაზოვური, სილეზიური ან შლეზიური და კაშუბური.

პოლონური ენის ისტორიული განვითარების ყველაზე გავრცელებული (მიღებული) პერიოდიზაციაა:

1. ძველპოლონური - 1500 წლამდე,

2. საშუალოპოლონური - XVI ს-დან XVIII ს-ის მეორე ნახევრამდე,

3. ახალპოლონური - XVIII ს-ის მეორე ნახევრიდან.

პოლონური დამწერლობა ლათინურ ანბანს ემყარება . უძველესი წერილობითი ძეგლია “სვენტოქშის ქადაგებანი”, რომელიც XIV ს-ის შუა წლებით თარიღდება.

[რედაქტირება] ანბანი და წარმოთქმის წესები

სლავურ ენათაგან პოლონურის შესწავლის უცხოელ მსურველთ ეს ენა თავისი სირთულით ჯერ კიდევ ორთოგრაფიისა და ორთოეპიის წესების დაუფლებისას გაუჩენს საზრუნავს. პოლონური ენის ფონეტიკა და ფონოლოგია ხასიათდება მრავალმხრივობით, კომპლექსურობით და გასაოცარი დიფერენცირებულობით, რომელიც ერთ რთულ სისტემად შეიკვრის.

[რედაქტირება] ანბანი

1. პოლონური ენა გამოიყენებს ლათინურ ანბანის 32 ასო–ნიშანს:

a, ą, b, c, ć, d, e, ę, f, g, h, i, j, k, l, ł, m, n, ń, o, ó, p, r, s, ś, t, u, w, y, z, ź, ż.

ე.წ. პოლონურ დანამატს წარმოადგენს დიაკრიტიკული ნიშნებით განვრცობილი შემდეგი ასოები: ą, ć, ę, ł, ń, ó, ś, ź, ż.

ასო–ნიშნები q, v და x არ აქვს პოლონურს და მათ გამოყენებენ უცხო წარმომავლობის საკუთარ სახელებში.

2. ცალკეული ბგერები გადმოიცემა ორი ასო–ნიშნისაგან შემდგარი ასოთშეთანხმებების მეშვეობით:

ა) i–სთან შეთანხმებები (შესაძლებელია მხოლოდ ხმოვნების წინ): si–[ში] , zi –[ჟი ], ci –[ჩი], ni –[ნი] იმავე ბგერებს წარმოადგენენ, როგორსაც ś – [შჲ], ź – [ჟჲ], ć – [ჩჲ], ń –[ნჲ]; ასევე dz – [ჯჲ] და dź – [ჯჲ] წარმოადგენს ერთსადაიმავე ბგერას.

pi, bi, fi, wi, mi, ki, gi ასევე hi და ch წარმოადგენენ პალატალიზებულ შესატყვისებს ბგერებისა p, b, f, w, m, k, g ასევე h–სა და ch–სი.

ბ) ასოთშეთანხმებები z–სთან: sz - [შ], cz - [ჩ] არის s და c თანხმოვნების ალვეოლარული შესატყვისები; rz– [ჟ] შეესაბამება თანხმოვან ż–სთან [ჟ] ანდა ასოთშეთანხმება sz–სთან [შ].

გ) ასოთშეთანხმება d–სთან გამოიყენება მღიერი თანხმოვნებისათვის: dz-[ძ], dź-[ჯ], dż-[ჯ]

დ) ch და h ერთიდაიგივე ბგერის ორი გრაფიკული ვარიანტია.

[რედაქტირება] ხმოვნები

პოლონური არ განასხვავებს გრძელ და მოკლე ხმოვნებს. პოლონური ხმოვნების კლასიფიკაცია შემდეგი კრიტერიუმების მიხედვით ხდება:

ა) ენის ჩართულობის მიხედვით არტიკულაციის პროცესში, ანუ იმის მიხედვით, თუ ენის რომელი ნაწილი – წინა თუ უკანა ენაა ჩაბმული არტიკულაციის პროცესში.

ბ) პირის ღრუს ღიაობის მიხედვით არტიკულაციის პროცესში, ანუ იმის მიხედვით, როგორაა ღია პირის ღრუ – ფართოდ, საშუალოდ თუ ვიწროდაა გაღებული არტიკულირებისას.

გ) ცხვირის ღრუს ჩართულობის მიხედვით არტიკულაციის პროცესში, ანუ იმის მიხედვით, წარმოთქმა ნაზალურია (ცხვირისმიერი) თუ ორალური (პირისმიერი).

ვიწრო ღიაობის ორალური წინაენისმიერი i/y და უკანაენისმიერი u/(ó) ხმოვნები .

საშუალო ღიაობის ორალური წინაენისმიერი e და უკანაენისმიერი o ხმოვნები .

საშუალო ღიაობის ნაზალური ხმოვნები წინაენისმიერი ę და უკანაენისმიერი ą.

ფართო ღიაობის ორალური ხმოვანი მხოლოდ ერთია a.

ორალური (პირისმიერი) ხმოვნები e, a, o დაახლოებით ქართულის მსგავსად წარმოითქმის e როგორც სიტყვაში „ეს“, a როგორც სიტყვაში „არა“, o როგორც სიტყვაში ორი, ხოლო ხმოვანი u კი როგორც „უმი“; მიუხედავად იმისა, რომ ეს ბგერა ძირითადად გრაფიკული u–თი გამოიხატება, არის შემთხვევები, როცა იგი ხმოვან o–ს უთმობს ადგილს და ასე ვიღებთ დიაკრიტიკული გაფორმების ასო–ნიშანს ó, რომელიც წარმოითქმის როგორც ქართული უ (მაგ.; pokój [პოკუჲ] <=> pokoje [პოკოჲე]).

ხმოვნების i–სა და y–ს წარმოთქმა (არტიკულაცია) განსხვავდება ერთმანეთისაგან: i–ს წარმოთქვამთ როგორც ქართულ ი–ს, ხოლო y ხმოვნის წარმოსათქმელად კი ენას მინიმალურად ავწევთ, საარტიკულაციო აპარატს მოვამზადებთ ქართული ბგერა ე–ს წამოსათქმელად, მაგრამ არ წარმოვთქვამთ მას, არამედ ვაფიქსირებთ პირს მოლოდ ამ მდგომარეობაში თითქოს მას წარმოვთქვამდეთ და ვამბობთ ი–ს. სხვა სლავური ენებიდან y ძალიან ჰგავს რუსულ ы–ს. i ყოველთვის რბილი თანხმოვნების შედეგ გვხვდება პოლონურში, ხოლო y ყოველთვის მაგარ თანხმოვნებს მოსდევს. გარდა ამისა, y–თი არასდროს არ იწყება პოლონური სიტყვა, i–თი კი საკმაოდ ხშირად.

ნაზალური (ცხვირისმიერი) ხმოვნები პირისმიერი ხმოვნებისთვის დამახასიათებელი თვისებების გარდა დამატებით ცხვირისმიერ არტიკულაციასაც ითავსებენ, რომელიც ხორციელდება წარმოსათქმელი ხმოვნის გაჟღერებისას რბილი სასის დაწევით.

[რედაქტირება] თანხმოვნები

პოლონური ანბანი

პოლონურ თანხმოვანთა კლასიფიკაცია ხდება შემდეგი კრიტერიუმების საფუძველზე:

ა) არტიკულაციის ადგილი (ანუ ლაბიალურია, დენტალური, ალვეოლარული, პალატალური და ველარული თანხმოვანი).

ბ) არტიკულაციის გვარობა (ანუ ექსპლოზივები, სპირანტები, ალვეოლარები, პალატალები, ნაზალური და ლიკვიდური სპირანტები).

გარდა თანხმოვნებისა პოლონურს აქვს ასევე ორი ნახევარხმოვანი: j და ł (ეს უკანასკნელი ძალიან ჰგავს ქართულ უ–ს, მაგრამ ბევრი ფონეტისტი ამ ბგერას კიდევ უფრო ამსგავსებს ინგლისურ w–ს, თავისი მკვეთრადგამოხატული ბილაბიალურობისა გამო.)

[რედაქტირება] თანმოვანთა წარმოთქმის წესები

p, t, k: ყრუ არა ასპირირებული თანხმოვნები.

b, d, g: მღიერი თანხმოვნები.

f, s, sz: ყრუ სპირანტები.

h/ch: ყრუ სპირანტი.

w, z, ż/rz: მღიერი სპირანტები.

c, cz: ყრუ აფრიკატები.

dz, dż: მღიერი აფრიკატები.

m, n, l: შესაბამება ქართულ ბგერებს.

r: ალვეოლარული წინაენისმიერი ბგერა.

j: ნახევარხმოვანი.

ł/u: ნახევარხმოვანი. ბილაბიალური ლ.

ś/si, ź/zi: პალატალური სპირანტები.

ć/ci: აფრიკატები (სპირატების არტიკულაციის ადგიდის მიხედვით.)

dź/dzi: შეესაბამება ś/si, ź/zi

ń: პალატალური ნაზალი; დენტალურ n–სთან ისეთივენაირია, როგორც ś/si s–სთან.

[რედაქტირება] პალატალიზებული თანხმოვნები

[რედაქტირება] თანხმოვანთა წერის წესები

[რედაქტირება] რბილი და ფუნქციონალურად რბილი თანხმოვნები

[რედაქტირება] ბგერათა ცვალებადობა

[რედაქტირება] ცოტა რამ პოლონური გრამატიკის შესახებ

[რედაქტირება] ლექსიკა

ფრაზები და სიტყვები

• გამარჯობა - Dzień dobry
• კეთილი იყოს თქვენი მობრძანება - Witamy
• გმადლობთ - Dziękuję; Dziękujemy
• კი / არა - Tak / Nie
• გეთაყვა - Proszę
• ნახვამდის - Do widzenia; Do zobaczenia
• ბოდიში - Przepraszam
• ბატონო (მიმართვა)- Pan
• ქალბატონო (მიმართვა)- Pani
• საღამო მშვიდობისა - Dobry wieczór
• ღამე მშვიდობისა - Dobranoc
• სასიამოვნოა (გაცნობისას) - Miło mi
• მიყვარხარ - Kocham cię
• რა გქვიათ? - Jak pan/pani ma na imię?
• როგორ ბრძანდებით? -Jak się pan/pani ma?
• მე მქვია.. - Mam na imię…
• მეგობრული მისალმების ფორმა - Cześć

რიცხვები

• 1 - jeden, 2 - dwa, 3 - trzy, 4 - cztery, 5 - pięć, 6 - sześć, 7 - siedem, 8 - osiem, 9 - dziewięć, 10 - dziesięć, 20 - dwadzieścia, 30 - trzydzieści, 40 - czterdzieści, 50 - pięćdziesiąt, 60 - sześćdziesiąt, 70 - siedemdziesiąt, 80 - osiemdziesiąt, 90 - dziewięćdziesiąt, 100 - sto

[რედაქტირება] იხილე ასევე

• დასავლეთსლავური ენები
• სლავური ენები
• სლავები
• აღმოსავლეთსლავური ენები
• სამხრეთსლავური ენები
• სლავისტიკა
• ინდოევროპული ენები

[რედაქტირება] სქოლიო

[რედაქტირება] რესურსები ინტერნეტში