|
|
イラン語群
|
|
この項目「イラン語群」は途中まで翻訳されたものです。(原文:en:Iranian languages 05:29, 22 September 2007)
翻訳作業に協力して下さる方を求めています。詳細はこの項目のノートや履歴、翻訳のガイドラインなどを参照してください。翻訳情報の要約欄への記入をお忘れなく。
Template:翻訳中途の呼び出しエラー: 貼付した年月の指定は必須です。date={{subst:#fff1ff:Y年F}}を書き込んでください。(参考:Help:条件文#fff1ff) |
イラン語群(イランごぐん)はインド・ヨーロッパ語族(印欧語族)に属する一分派である。インド・アーリア語群とともにこの語族の支族であるインド・イラン語派を形成する。
20世紀末時点でイラン語群の人口は9千万人を超えているとみられる。[1]ある調査では祭祀言語としてのみ存続するアヴェスタ語のほか86の言語を数えているが、このうち十数語は隣接言語と近似し個別の人口集計がない。最大集団はペルシャ語で使用人口は約3800万人、これにパシュトゥ語(約2000万人)、クルド語(約1700万人)、バロチ語(約700万人)が続く。
[編集] 名称
「イラン」という支族名は主要言語であるペルシャ語が古代以来イラン高原で話されてきたことに由来する。言語学的分類における「イラン語」はイラン国家とは何の関係もない。イラン国内の言語はCategory:イランの言語を参照。
[編集] 古代イラン語群
インド・イラン語派の発祥の地は中央アジアであるらしい。カスピ海東岸からバイカル湖地方にかけて分布した紀元前2000年頃のアンドロノヴォ文化がインド・イラン文化共通の祖であるとする説が浮上している。
イラン語群はインド・イラン語派の他の言語ともどもインド・イラン祖語から以下のように分化したとされる。
インド・イラン祖語の分裂後、イラン祖語とされる言語が存在したが、紀元前2千年紀の初期にイラン系民族が南東ヨーロッパからイラン高原や中央アジアまでの広大な地域に移住しはじめると、古代イラン語も分裂してそれぞれ独自の発達を遂げはじめた。
言語学では古代イラン語群を2大支族とその下位集団に分類している。
東群に属するのはソグド語・フワーラズミ語・サカ語・アヴェスタ語、(古代バクトリア語)がある。北西群にはメディア語・クルド語など、南西群にはペルシャ語などがある。
アヴェスタ語はゾロアスター教の聖典アヴェスタに、古代ペルシャ語はその時代の楔形文字にそれぞれ残されている。
[編集] 中世イラン語
イランの言語史における「中世イラン語」の時代は紀元前4世紀にはじまり、9世紀に終了したと考えられている。地理的に東イラン語、西イラン語に分類されるのはこれまでと同じである。
パルティア人の言語アルサケス・パフラヴィ語と中世ペルシャ語は西群に属し、バクトリア語・ソグド語・フワーラズミ語・サカ語・古オセット語(スキタイ・サルマティア語)は東群に属する。西群の2言語は言語学的にきわめて近い関係にあるが、東群の諸言語は相互の違いが大きい。東群の言語は古代イラン語の特徴をよく残していた。これらはアケメネス朝のアラム文字で表記された。
中世ペルシャ語(パフラヴィ語)はサーサーン朝の公用語であり、3世紀から10世紀初頭にかけて使用された。パフラヴィ語はマニ教が使用した言語であり、その経典はわずかながら残存している。アラム宮廷書体はこの時代に長足の進歩を遂げた。
[編集] アラブ征服後のイラン語群
濃緑色: イラン系言語が公用語の国。青緑色: 準公用語または事実上これに匹敵する地域
イラン内外ではイスラム征服以後ペルシア語方言の地位が大きく変わった。アラブ征服時代以降、イラン・中央アジアではウマイヤ朝やアッバース朝といったイスラム帝国の支配下になったことで旧サーサーン朝のペルシア人たちやソグド人たちがムスリム化し、さらに政治的な主要言語がアラビア語になったことで、7世紀半ばから在来のイラン系サーサーン朝の言語である中期ペルシア語(パフラヴィー語)やさらにソグド人のソグド語などの中期イラン諸語による著述活動が絶無の状態に陥った。この状態はサーマーン朝が勃興する9世紀後半まで続き、これをペルシア語文学史上では「沈黙の2世紀」と呼ばれている。
パフラヴィー語権威ある文体を特徴としたパフラヴィー語と呼ばれる中期ペルシア語に代わり、かつて一方言であったダリー語が宮廷の公用語となった。「ダリー」という名称は「門扉」を意味する「ダル」 dar に由来するが、この「ダル」とは宮廷を意味する『ダルバール』 (دربار) と意味を同じくし、「宮廷語」ほどの意味になる。9世紀にアッバース朝のカリフ・マアムーンのクーデターを支援したことでホラーサーンを拠点としたサーマーン朝がマーワラーアンナフルまで支配地域を広げた。かつてソグディアナの中心地であったサマルカンドにサーマーン・フダーの孫たちのうち、ヌーフ1世以来サーマーン朝の宮廷が営まれ、ここにアラビア文字とアラビア語彙を多数用いた「近世ペルシア語」が成立し、文芸復興が行われた。この宮廷には詩人・要人・文学のパトロンが文化を花咲かせた(ペルシャ文学参照)。特にマンスール1世(マンスール・ブン・ヌーフ、在位961年 - 976年)の時代にタバリーの『大タフスィール』や同じく『諸使徒と諸王の歴史』の宰相バルアミーらによるペルシア語訳が編纂され、ルーダキーやダキーキーなどに代表される最初期のペルシア語詩がそれである。875年の「ダリー語」の公用語化はサッファール朝を特徴づける出来事である。8世紀の『カリーラとディムナ』の著者イブン・アル=ムカッファや10世紀のイブン・アン=ナディームなど中世イランの学者がイスファハーンからアゼルバイジャン(古アゼルバイジャン語参照)に至る北西地方の方言を記述するさい「パフラヴィー」という名称を用い、東部ホラーサーン地方の方言を「ダリー」という名称に関連づけていることから、「パフラヴィー語」は西部地域の方言を基にしており、対照的に「ダリー語」は東部地域の方言の影響が強かったらしい。なお「ファールスィー」、「パールスィー」(ペルシャ語)はファールス地方の方言をさしている。この新しい公用語は現代標準ペルシャ語の祖形となった。王朝固有の言語はフーゼスターンの方言であると記述されている。
イスラム征服の副産物にはアラビア文字のペルシャ語表記への使用がある。そのさいペルシャ語の音素にあわせて数文字が追加された。これはおそらく8世紀後半のことで、以後中世アラム文字は次第に使われなくなった。アラビア文字は現代ペルシャ語でも使われている。タジク語はその後ソヴィエトの国家政策により1920年代にはラテン文字が使われ、1930年代になるとソ連邦中央アジアの政府計画によりキリル文字が使われた。
イラン語群の諸言語が話される地域は異言語社会の侵入を受けてきた。イラン西部のフーゼスタンの一部ではアラビア語が話されるようになり、現在トルクメニスタン・ウズベキスタン・タジキスタンがある中央アジアの広域で従来のソグド語やバクトリア語にかわりトルコ系諸語が普及した。アゼルバイジャンでもペルシャ系言語に代わりトルコ系言語がつかわれるようになった。
[編集] イラン語群の分類
- 詳細はイラン語群の一覧を参照
イラン語群は東西の支族に分類される。使用人口が多いもののうちクルド語・ペルシャ語・バローチー語は西イラン語群に属し、パシュトー語は東イラン語群に属する。
[編集] イラン語群諸語の比較表
| 英語 |
ザザキ語 |
クルド語 |
パシュトー語 |
バルーチー語 |
マーザンダラーン語 |
ペルシア語 |
中世ペルシア語 |
ペルシア語 |
古代ペルシア語 |
アヴェスター語 |
| beautiful |
rind |
rind/delal/cûwan |
shysta, khkulay |
sharr, soherâ |
ṣəmxâl/ Xəş-nəmâ |
zibâ/ xuš-chehreh |
hučihr, hužihr |
hužihr |
naiba |
vahu-, srîra |
| blood |
goni |
xwîn |
wina |
hon |
xun |
xūn |
xōn |
xōn |
|
vohuni |
| bread |
nan |
nan |
dodəy, roṭəy (from Indic) |
nân, nagan |
nûn |
nân |
nân |
nân |
|
|
| bring |
ârdena |
anîn/hênan |
rāwṛə |
âvardan |
biyârden |
âvardan |
âwurdan, āwāy-, āwar-, bar- |
āwāy-, āwar-, bar- |
bara- |
bara, bar- |
| brother |
birâ |
bira |
wrore |
barādar |
birâr |
barādar |
brād, brâdar |
brād, brādar |
brâtar |
brâtar- |
| come |
amaena |
hatin |
rāsa |
áhag, âmadan |
Biyamona, enen |
âmadan |
âmadan, awar |
awar, čām |
ây-, âgam |
âgam- |
| cry |
bermayish |
girîn |
zhāṛə, jāṛə |
taukh |
bərmə/ qâ |
geristan |
griy-, bram- |
|
|
|
| dark |
târî |
tarî |
thārika, tiārə |
thár |
siyo |
târîk |
târīg/k |
târīg, târēn |
|
sâmahe, sâma |
| daughter |
kena |
keç/kîj/kenîşk/dot |
lūr |
mind |
kijâ/ dether |
doxtar |
duxtar |
duxt, duxtar |
|
duxδar |
| day |
roc |
roj |
wraż, wraz |
roshe |
rez/ reoj |
rûz |
rōz |
|
raucah- |
|
| do |
kerdena |
kirin/kirdin |
kawə |
khandagh |
hâkerden |
kardan |
kardan |
kartan |
kạrta- |
kәrәta- |
| door |
ber |
derge/derî |
durwaza |
gelo |
bəli |
dar |
dar |
dar, bar |
duvara- |
dvara- |
| die |
merdena |
mirin |
mṛə, məṛedəl |
mireg |
mərnen |
murdan |
murdan |
|
mạriya- |
mar- |
| donkey |
her |
ker |
xar |
her |
xar |
xar |
xar |
|
|
|
| egg |
hak |
hêk |
aggəy, haggəy |
heyg |
merqâna |
toxm |
toxmag, xâyag |
taoxmag, xâyag |
|
taoxma- |
| earth |
êrd (Arabic) |
herd/erd (Arabic) |
mzəka, zməka |
zemin |
zemi |
zamin |
zamīg |
zamīg |
zam- |
zãm, zam, zem |
| evening |
shund |
êvar/êware |
māṣhām, mākhām |
māṣhām, mākhām |
nəmâşun |
begáh |
sarshab |
êbêrag |
|
|
| eye |
chım |
çav |
stərga |
ch.hem, chem |
bəj, Çəş |
chashm |
chašm |
chašm |
čaša- |
čašman- |
| father |
pi |
bav/bawk |
plār |
pyt, abbâ |
piyer |
pedar |
pidar |
pid |
pitar |
pitar |
| fear |
ters |
tirs |
bera, wera |
terseg |
təşəpaş |
tars |
tars |
tars |
tạrsa- |
tares- |
| fiancé |
washte |
dezgîran, destgirtî |
numzād |
nām zād |
xasgar |
nâm-zad |
- |
- |
|
|
| fine |
wesh |
xweş/baş |
ṣha, kha |
hosh |
|
xosh |
dârmag |
|
|
srîra |
| finger |
gisht |
til/qamik |
gūṭa, gwəṭa |
lenkwk, mordâneg |
angoos |
angošt |
angust |
|
|
dišti- |
| fire |
âdır |
agir |
ore |
âch, âs |
tesh |
âtaš, âzar |
âdur, âtaxsh |
ādur |
âç- |
âtre-/aêsma- |
| fish |
mâse |
masî |
māhī, kab |
mâhi |
masi |
mâhi |
mâhig |
mâsyâg |
|
masyô, masya |
| food / eat |
werdena |
xwarin |
xorâk, khwāṛa |
warag, vereg |
/ xəynen |
xorâk / xordan |
parwarz / xwâr, xwardīg |
parwarz / xwâr |
|
hareθra / ad-, at- |
| go |
shiyaena |
çûn |
ża, za |
jwzzegh |
shunen / burden |
raftan |
raftan, shudan |
ay- |
ai- |
ay-, fra-vaz |
| god |
homâ |
xwedê |
khudie |
hwdâ |
homa, xəda |
khodâ |
bay, abragar |
|
baga- |
baya- |
| good |
hol |
baş, çak |
ṣha, kha |
jawáin, šarr |
xâr |
xub / nîuū |
xūb, nêkog |
|
vahu- |
vohu, vaŋhu- |
| grass |
vash |
giya, riwek, şênkatî |
wāsha, wākha |
rem |
|
sabzeh, giyâh |
giyâ |
dâlūg |
|
urvarâ |
| great |
gırd / pil |
gir, mezin, gewre |
dair sha, stər |
mastar |
gat, belang, pila |
bozorg |
wuzurg, pīl |
|
vazạrka- |
uta-, avañt |
| hand |
dest |
dest/lep |
lāss |
dast |
dess |
dast |
dast |
dast |
dasta- |
zasta- |
| head |
ser |
ser |
sar |
saghar |
kalə |
sar, kalleh |
sar |
|
|
|
| heart |
zerri |
dil |
zṛə |
dil, hatyr |
dil |
del |
dil |
dil |
|
aηhuš |
| horse |
estoar |
hesp |
āss |
asp |
istar |
asp, astar |
asp, stōr |
asp, stōr |
aspa |
aspa- |
| house |
ke(ye) |
mal |
core |
log |
səre |
xâneh |
xânag |
|
|
demâna-, nmâna- |
| hunger |
vêyshan |
birçîtî/birsiyetî |
lwaẓha, lwaga |
shudhagh |
veyshna |
gorosnegi |
gursag, shuy |
|
|
|
| language |
ziwan / zun |
ziman |
zhəba, jəba |
zevân |
ziwân |
zabân |
zuwân |
izβân |
hazâna- |
hizvâ- |
| laugh |
huyaena |
kenîn |
khanda |
khendegh, hendeg |
|
xandidan |
xandīdan |
|
karta |
Syaoθnâvareza- |
| life |
jewiyaena |
jiyan/jîn |
zhwund, zwund, jwund |
zendegih |
|
zendegi |
zīndagīh, zīwišnīh |
žīwahr, žīw- |
|
gaêm, gaya- |
| man |
merd |
mêr/piyaw |
saṛay |
merd |
merd |
mard |
mard |
mard |
martiya- |
mašîm, mašya |
| moon |
ashmê |
heyv/mang |
spozməy, spogməy |
máh |
mithra |
mâh |
māh |
māh |
mâh- |
måŋha- |
| mother |
mae |
dayik |
more |
mât, mâs |
mâr |
mâdar |
mādar |
mādar |
mâtar |
mâtar- |
| mouth |
fek |
dev/dem |
khula |
daf |
|
dahân |
dahân, rumb |
|
|
åŋhânô, âh, åñh |
| name |
nâme |
nav |
nume |
num |
num |
nâm |
nâm |
|
nâman |
nãman |
| night |
shewe |
şev |
shipa |
shaw, šap |
sheow |
shab |
shab |
|
xšap- |
xšap- |
| open |
rakerdena |
vekirin |
khalass |
božagh |
vâ-hekârden |
bâz-kardan |
abâz-kardan |
|
būxtaka- |
būxta- |
| peace |
kotpy |
aştî |
rogha |
ârâm |
|
âshti, ârâmeš, ârâmî |
âštih, râmīšn |
râm, râmīšn |
šiyâti- |
râma- |
| pig |
xoz |
beraz |
khoog |
xug |
xi |
xūk |
xūk |
|
|
varâza (wild pig) |
| place |
ja |
cih/şûn |
żāi, zāi |
hend |
|
jâh/gâh |
gâh |
gâh |
gâθu- |
gâtu-, gâtav- |
| read |
wendena |
xwendin |
lwastəl |
wánagh |
baxinden |
xândan |
xwândan |
|
|
|
| say |
vatena |
gotin/wutin |
wāyə |
gushagh |
baotena |
goftan, gap(-zadan) |
guftan, gōw-, wâxtan |
gōw- |
gaub- |
mrû- |
| sister |
wae |
xweşk |
xore |
gwhâr |
xâxer |
xâhar/xwâhar |
xwahar |
|
|
|
| small |
qıch |
piçûk |
kushnay |
lekem |
pətik, bechuk, perushk |
kuchak, kam, xurd, rîz |
kam, rangas |
kam |
kamna- |
kamna- |
| son |
qıj |
kur |
zui |
pisar, phusagh |
pisser |
pesar, pûr, baça |
pur, pusar |
puhr |
puça |
pūθra- |
| soul |
|
giyan |
rūh (Arabic), sā |
rūh (Arabic) |
|
ravân |
rūwân, gyân |
rūwân, gyân |
|
urvan- |
| spring |
wusar |
bihar |
pusarlay |
|
wehâr |
bahâr |
wahâr |
|
vâhara- |
θūravâhara- |
| tall |
berz |
bilind/berz |
jug |
bwrz |
|
boland / bârez |
buland, borz |
bârež |
|
barez- |
| three |
hire |
sê |
dre |
se |
se |
se |
sê |
hrē |
çi- |
θri- |
| village |
dew |
gund, dê |
kəlai |
helk |
deh |
deh, wis |
wiž |
dahyu- |
vîs-, dahyu- |
|
| want |
wastena |
xwestin/wîstin |
ghwāṛə |
lotagh |
bexanen |
xâstan |
xwâstan |
|
|
|
| water |
awe |
av |
oba |
âf |
ab |
âb/aw |
âb |
âb |
âpi |
avô- |
| when |
key |
kengê |
kəla |
ked |
|
kay |
kay |
ka |
|
čim- |
| wind |
va |
ba |
bād |
gwáth |
wâ |
bâd |
wâd |
|
|
vâta- |
| wolf |
verg |
gur |
shermush |
gurkh |
varg |
gorg |
gurg |
|
varka- |
vehrka |
| woman |
jeniye |
jin/afret |
ṣhəża, khəza |
jan |
zhənya |
zan |
zan |
žan |
|
hâīrīšī-, nâirikâ- |
| year |
serre |
sal |
kāl |
sâl |
|
sâl |
sâl |
|
θard |
ýâre, sarәd |
| yes / no |
ya / ne |
erê / na |
wo / ya, āw / na |
ere / na |
|
hâ (âre) / na |
hâ / ney |
hâ / ney |
yâ / nay, mâ |
yâ / noit, mâ |
| yesterday |
vizêr |
duh/dwênê |
pərun |
zí |
direz |
diruz |
dêrûž |
|
|
|
[編集] 関連項目
[編集] 参考資料
- ^ Gordon, Raymond G., Jr. (ed.) (2005). “Report for Iranian languages”. Ethnologue: Languages of the World.
- Schmidt, Rüdiger (ed.) (1989). Compendium Linguarum Iranicarum. Wiesbaden: Reichert. ISBN 3-88226-413-6.
- Sims-Williams, Nicholas (1996). "Iranian languages". Encyclopedia Iranica 7. Cosa Mesa: Mazda. 238-245.
- Yarshater, Ehsan (ed.) (1996). "Iran". Encyclopedia Iranica 7. Cosa Mesa: Mazda.
- Frye, Richard N. (1996). "Peoples of Iran". Encyclopedia Iranica 7. Cosa Mesa: Mazda.
- Windfuhr, Gernot L. (1995). "Cases in Iranian languages and dialects". Encyclopedia Iranica 5. Cosa Mesa: Mazda. pp. 25-37.
- Lazard, Gilbert (1996). "Dari". Encyclopedia Iranica 7. Cosa Mesa: Mazda.
- Henning, Walter B. (1954). “The Ancient language of Azarbaijan”. Transactions of the Philological Society: pp. 457-477.
- Rezakhani, Khodadad (2001). "The Iranian Language Family (英語)" 2008-02-07閲覧.
|