Estoniana linguo

Estoniana linguo esas un ek Uralika lingui. Ol esas tre proxima linguo parentala a Finlandana linguo. Estoniana esas oficala linguo di Estonia.

[redaktar] Foni

Sube demonstrata traiti koncernas originale Estoniana-linguala fenomeni. On povas facile lektar Estoniane se savas bazala reguli ortografiala dil linguo.

[redaktar] Konsonanti

En tabelo esas demonstrata konsonanto-foni, quo uzesas en originale Estoniana-linguala vorti.

¹ ne esas ortografala litero.

Uzesas anke literi b, c, č, d, f, g, q, š, z, ž, w, x.

En ortografio konsonanto-foni demonstresas sequante:

Konsonanti havas tri longeso-gradi (kurta – mi-geminato – longa geminato):

(1) Relate klusili (p, t, k) la gradi esas demonstrebla:

• luba ‘permiso’ – kepiga ‘per kano’ – keppi (kom objekto) ‘kano’.

Altrakaze la mi-geminato e longa geminato dependas del funciono dil vorto ma ne esas videbla:

• kala ‘fisho’ – kellad ‘horloji’ – kella ‘aden horlojo’.

(2) Relate p, t, k existas pluse longeso-gradi anke sonoreso-opozo.

• b, d, g – pronuncesas kurte [p, t, k] ma kelke sonorale [B, D, G].
• p, t, k – pronuncesas kelke plu longe [p, t, k] ma ne-sonorale.
• p, t, k pos longa vokalo e pp, tt, kk pos kurta vokalo – pronuncesas kelke plu longe [pp, tt, kk] e ne-sonorale.

(3) d, t, l, n, s – pronuncesas palatale se sequanta fono esas (od antee esis) i o j (Ide: y). Por exemplo:

• palju [pal’yu] ‘multa, multe’
• loss [los’s’] ‘kastelo’ (i esas en genetivo lossi)
• kott [kot’t’] ‘sako’ (i esas en genetivo koti)

Altrakaze d, t, l, n, s pronuncesas ne-palatale.

(4) h ofte ne pronuncesas en komenco dil vorto

• hiir [iir, hiir] ‘muso’
• hind [int, hint] ‘preco’
• hea [ea, hea] ‘bona’

[redaktar] Vokali

• Omna vokali esas kurta e longa a - aa, e - ee, õ - õõ, i - ii, o - oo, ö - öö, u - uu, ü -üü. üü pronuncesas diftongiale [üi] avan vokalo: müüa [müi¸a] ‘vendar’ (komparez: küüs [küüs] ‘unglo’).
• En Estoniana linguo ne esas harmonio di vokali (quale en Finlandana linguo).
• L’ acento esas sur unesma silabo (vokalo), ma en pruntita vorti acento povas esar sur plu posa silabo, por exemplo: proble·em ‘problemo’, revolutsio·on ‘revoluciono’, alle·rgia ‘alergio’.

[redaktar] Diftongi

Diftongi formacas vokala parto di ula silabo, e li pronuncesas sen ula interrupto.

Ne existas diftongi komencante per i e finante per a, õ, ö, ü.

[redaktar] Gradal alternado

En l' Estoniana linguo gradal alternado havas tri manieri:

• (1) nur qualesal alternado, exemple: d : j en pada : paja (‘poto’, ‘di poto’).
• (2) samafoye e qualesal e quantesal alternado, exemple: nn : nd en kinnas : kinda (‘miteno’, ‘di miteno’).
• (3) nur quantesal alternado, exemple: kk : k en kukk : kuke (‘hanulo’, ‘di hanulo’).

Quantesal alternado esas videbla nur en klusili (p, t, k). Gradal alternado esas nur che acentita silabo, exemple: isand : isanda (‘patrono’, ‘di patrono’).

[redaktar] Deklinacio (di nomini)

Estoniana linguo havas 14 kazi quo uzesas vice Idala prepozicioni.

[redaktar] Adjektivi

En l' Estonian adjektivi (ed altra atributi) akordas en nombro e kazo. Exemple:

• võõral maal ‘en stranjera lando’
• ilusates linnades ‘en bela urbi’.

Nur en abesivo, komitativo, terminativo ed esivo l’ atributo esas en genitiva formo. Exemple:

• (ilma) suure vaevata ‘sen granda plago’
• huvitava seltkonnaga ‘kun interesanta amikaro’
• suure metsani ‘adche granda foresto’
• kuulsa sportlasena ‘kom konocata sportisto’.

[redaktar] Komparativo

Kompativo formacesas de genitiva formo. Exemple:

• ilus (genitivo: ilusa) –> ilusam ‘plu bela’
• suur (genitivo: suure) –> suurem ‘plu granda’.

[redaktar] Superlativo

Superlativo formacesas per vorto kõige ‘di omna’ e kompativa formo. Exemple:

• kõige ilusam ‘maxim bela’
• kõige suurem ‘maxim granda’.

Se en komparativo esas -e-, superlativo povas esar per -i-, do: suurim ‘maxim granda’. Anke altra moyeni existas: tähtsaim ‘maxim importanta’, uusim ‘maxim nova’. ‘Bona, plu bona, maxim bona’ esas hea, parem, parim.

[redaktar] Numerali

[redaktar] Pronomini

[redaktar] Konjugacio (di verbi)

Perfekto

• Positiva: (ma / sa ta / me / te nad) olen / oled / on / oleme / olete / on lugenud
  
• Negativa: (ma / sa ta / me / te nad) ei ole lugenud

Plusquamperfekto

• Positiva: (ma / sa ta / me / te nad) olin / olid / oli / olime / olite / olid lugenud
  
• Negativa: (ma / sa ta / me / te nad) ei olnud lugenud

Pasiva formi

• Prezento: loetakse ‘on lektas’ – ei loeta ‘on ne lektas’
• Imperfekto: loeti ‘on lektis’ – ei loetud ‘on ne lektis’
• Perfekto: on loetud ‘on lektabas’ – ei ole loetud ‘on ne lektabas’
• Plusquamperfekto: oli loetud ‘on lektabis’ – ei olnud loetud ‘on ne lektabis’

Kondicionalo

• Positiva: ma loeksin ‘me lektus’, sa loeksid (edc.), ta loeks, me loeksime, te loeksite, nad loeksid
• Negativa: ma / sa / ta / me / te nad ei loeks ‘me ne lektus’ (edc.)

Imperativo

• Positiva: loe ‘(tu) lektez’, lugege ‘(vi, Vu) lektez’
• Negativa: ära loe ‘(tu) ne lektez’, ärge lugege ‘(vi, Vu) ne lektez’

[redaktar] Exemplo-frazi

Bazala vort-ordino esas SVO (subjekto - verbo - objekto), exemple: Ma armastan sind. ‘Me amas tu.’

Tere päevast! ‘Bon jorno!’
Teretulemast! ‘Bonveno!’
Kuidas tunnete end? ‘Quale vu standas?’
Kuidas loetakse see sõna? ‘Quale on lektas ca vorto?’
Kas te kõnelete Ido keelt? ‘Ka vu parolas en Ido?’
Palun ütelge, kus te elate. ‘Voluntez, dicez, ube vu lojas.’
Ma pean ruttama. ‘Me devas hastar.’
Sa oottasid mind juba kaua aega. ‘Tu vartis me ja longa-tempe.’
Köök on suur, seinad on rohelised, põrand on pruun ja lagi valge.

‘La koqueyo esas granda, muri esas verda, pavimento esas bruna e plafono blanka.’

Talv on tavaliselt külm, tihti on viisteist kuni kakskümmend kraadi külma.

‘Vintro esas generale kolda, ofte esas dekekin, dudek gradi kolda.’

Ma olen sõitnud mööda Euroopa: Inglismaal, Prantsusmaal, Saksamaal, Poolas ja Austrias.

‘Me voyajis alonge Europa: en Anglia, Francia, Germania, Polonia ed Austria.’

[redaktar] Linguo-exemplo

MUSTA LIPU VALGUSES

Tule ümber on kogunend mõned.

Ridva otsas must laperdav kalts.

Ahnelt neelab mu saamatud kõned

Sügistuule käes kahisev malts.

Keegi sult suurt kirjaoskust ei nõua:

Piisab, kui seinale kritseldad “A”.

Veel plankusid lõhu, kui müüre ei jõua –

Mu vaikiva heakskiidu pälvid sa taas

Ja ikka ja jälle on lahus su soovid

Sellest, mida sa tohid ja pead.

Kui käimas on mässud ja revolutsioonid,

Siis meiegi kohal. Me tõstame pead.

Kui naine kord aeg avab meilegi süle.

Öös süttivad silmad, kus peegeldus õud.

Siis vaenlusetormid meist tuiskavad üle.

Vihaselt rõhuvad tumedad jõud.

Nüüd üheskoos hümni me laulame ööle,

Sest öö meid ju varjab ja katab ka sind.

Me laulame: “Julgesti, vennad, nüüd tööle!”

Täis piirita ohvrimeelt leegitsev rind.

Läbi riikluse ajastu lehvib see kangas,

Must nagu lõpmatu maailmaruum.

Kuni püsivad seadused, kohtud ja vanglad,

Teil pilkavalt naeratab surnupealuu.

Tony Blackplait

	Oficala lingui di Europana Uniono
Angliana | Bulgariana | Chekiana | Daniana | Estoniana | Finlandana | Franciana Germaniana | Grekiana | Hispaniana| Hungariana | Irlandana | Italiana | Latviana Lituaniana | Maltana | Nederlandana| Poloniana | Portugalana | Romaniana Slovakiana | Sloveniana | Suediana
Fonto: Pagino di Europana Uniono