Guerra do Vietnam

A guerra do Vietnam^[2], chamada tamén Segunda Guerra de Indochina e Guerra de Estados Unidos, foi un conflito bélico que enfrontou entre 1958 e 1975 aos Estados de Vietnam do Sur e Vietnam do Norte, apoiados polos seus respectivos aliados e especialmente, os Estados Unidos que axudaron directamente aos sudvietnamitas até a súa retirada en 1973, no contexto xeral da Guerra Fría.

A guerra distinguiuse na súa vertente militar por transcorrer sen a formación das tradicionais liñas de fronte, salvo as que se establecían ao redor dos perímetros das bases ou campos militares, de xeito que as operacións sucedéronse en zonas non delimitadas, proliferando as misións de guerra de guerrillas ou de "procura e destrución", xunto con accións de sabotaxe nas retaguardas das áreas urbanas, o uso da forza aérea para bombardeos masivos e o emprego extensivo de axentes e armas químicas, constituíndo estas últimas operacións, flagrantes violacións a diversas convencións internacionais de guerra que prohiben a utilización de armas químicas e biolóxicas.

A cobertura do conflito realizada polos medios de comunicación permitiron a denuncia dos frecuentes abusos dos dereitos humanos e a brutalidade sobre a poboación civil por parte dos contendentes, alimentando a crecente oposición da opinión pública internacional cara á intervención norteamericana en particular.

Ante a contestación e división da sociedade norteamericana, os acordos de paz de París en 1973 supuxeron a retirada das tropas estadounidenses e o cese da súa intervención directa, pero non lograron pór fin ao conflito que proseguiu ata que en 1975 tras a toma de Saigón, forzouse a rendición incondicional das tropas sudvietnamitas e a unificación do país, baixo o control do goberno comunista de Vietnam do Norte, co nome da República Socialista de Vietnam o 2 de xullo de 1976.

A guerra tería causado a morte segundo as fontes de entre 2 e 5,7 millóns de personas ^[4], a meirande parte delasde civís, e graves danos medioambientais.

Para os EE.UU., o conflito resultou ser a confrontación máis longa na que participou o país dende a súa creación e alimentou o sentimento de derrota ou "Síndrome de Vietnam" en moitos cidadáns que se viu reflectido no mundo cultural e a industria cinematográfica, así como un replegue na política exterior até a chegada de Ronald Reagan en 1980^[5].

Unha base do Viet Cong en chamas

[editar] Preliminares

Estados Unidos xa estaba en Indochina décadas antes de comezar a súa intervención directa no conflito. Na imaxe, helicópteros UH-1D recollen soldados do 2º batallón do 14º rexemento de infantaría estadounidense durante a operación "Wahiawa", noroeste de Cu Chi, 1966. US Archive.

Pese a que coleccións como Nam, Crónica de la guerra de Vietnam comezan a tratar o tema en profundidade dende o ano 1965, cando os marines desembarcaron na base Da Nang, outros autores, como é o caso de Peter Arnett, vén a unila coa Guerra de Indochina nun só conflito; este último autor chámao A guerra dos 10 000 días^[6].

Na Guerra de Indochina os ilegalizados comunistas do Viet Minh loitaron contra o colonialismo francés. Pero non debe considerarse que a metrópole combatía en solitario contra todo o pobo vietnamita; os nacionalistas apoiaron durante todo o conflito aos franceses, até na angustiosa Batalla de Dien Bien Phu, onde estaban cercadas as mellores tropas francesas e considerábase case imposible levantar o asedio, sempre saían voluntarios vietnamitas dispostos a saltar en paracaídas sobre a posición ^[7].

Ao principio daquel conflito Estados Unidos axudou a Francia co 20% dos gastos, aproximadamente. Ao terminar xa contribuía co 80% do esforzo bélico e chegou a ofrecer aos franceses dous armas nucleares (que rexeitaron por non ver a utilidade do seu uso)^[7]. Pese a non prestarlles todo o apoio solicitado polos colonizadores o presidente Eisenhower enviou asesores e axuda, especialmente aérea, así un terzo do material levado a Dien Bien Phu formaba parte da axuda estadounidense^[8].

Trala derrota francesa e os acordos obtidos na Conferencia de Xenebra de 1954 o apoio estadounidense ao réxime de Vgo Dinh Diem en Vietnam do Sur continuou, o mesmo que a oposición case total da administración estadounidenses á unión das dúas nacións chamadas Vietnam^[6]. Pola súa banda, Vietnam do Norte continuou recibindo axuda de China e en moita menor medida da URSS. Nun principio a axuda militar recaía principalmente na primeira nación, especialmente con armas lixeiras e portátiles; pero ao mesmo tempo con este tipo de envíos Pequín trataba de marcar as liñas mestras que debían seguir os vietnamitas, como comenta María Teresa Largo^[8].

[editar] Vietnam non se reunifica

Aínda que nos acordos de Xenebra aprobábase a independencia de Camboia, Laos, Vietnam do Norte e Vietnam do Sur incluíuse unha cláusula pola cal celebraríase un referendo en 1958 para decidir se os dous Vietnam seguían por separado ou se reunificarían.

Pero antes de que devandito referendo se levase a cabo, Vgo Dinh Diem deu un golpe de estado e anulou os comicios. O cal indica a escasa confianza en gañalo; porque, como indica Eduard Punset:

Ao mesmo tempo a escasa entidade de Vietnam do Sur como país e a enorme corrupción existente no goberno, provocou que o réxime de Vgo Dinh Diem se fixese tremendamente impopular.

Ao Viet Cong resultáballe moi doado lograr voluntarios para terminar cun goberno incompetente, represivo e corrupto. Un aldeano que se uniu a eles declarou que cando chegaba o cobrador de impostos esixía aos habitantes do pobo os tributos e cando se marchaba practicamente non lles quedaba nada^[1]; ademais o Viet Cong contaba cun bo número de veteranos do Viet Minh que derrotaran aos franceses unha década antes, aínda que a maioría daqueles veteranos foron repatriados ao Norte trala Guerra de Indochina^[8].

O presidente Diem morreu en 1963 nun golpe de estado, auspiciado pola administración estadounidense de John Fitzgerald Kennedy a quen non lle conviña apoiar a un xeneral católico dentro dun país con outra maioría relixiosa; escenas como a que deu a volta ao mundo dun monxe budista sentado nunha rúa e cuberto polas chamas polo ritual bonzo (imaxe), para protestar contra a opresión budista por parte do Primeiro Ministro, marcaba as diferenzas relixiosas entre os dirixentes e o seu pobo. Diem, malia a súa man dura era o único xefe de estado capaz de controlar a agresión das guerrillas. Diem foi substituído polo feble e falto de vontade Nguyen Van Thieu.

[editar] Novamente en guerra

Mentres en Vietnam do Norte a cancelación do referendo non constituiu un escoio insalvable. O seu presidente Ho Chi Minh, Vo Nguyen Giap como ministro de Defensa e o politburó, consideraron a independencia de Francia como un paso mais da súa estratexia a longo prazo. Segundo esta estratexia a reunificación do país por votación ou pola forza sería o seguinte paso, e incluso máis aínda coa posterior dominación de toda Indochina (vello soño vietnamita dende a Idade Media)^[1].

Hô Chi Minh, foto tomada en 1961 no río Lijang.

Os combates por parte dos guerrilleiros do Viet Cong comezaron pronto axudados polos comunistas do norte en forma de envíos de munición, armas, víveres e outros enseres por ruta marítima. Tamén realizáronse algúns envíos por terra no que despois foi a famosa Ruta Ho Chi Minh; pero inicialmente os homes do sur levaron a iniciativa axudados dende o mar.

Pola súa banda o ARVN, o Exército de Vietnam do Sur, resultaba moi ineficaz loitando no seu propio país. O armamento pouco axeitado, os escasos pilotos de helicópteros nativos e especialmente a grande corrupción e ineptitude dos seus mandos (a maioría colocados por compromisos políticos entre familias cunha escasa cualificación militar e aínda máis escaso valor) facían que os soldados do sur se arriscasen o imprescindible; até vendo loitar aos seus compañeiros a escasas decenas de metros, non tivesen confianza nos seus mandos e non seguisen as mínimas obrigacións dun soldado. Como exemplo valla o testemuño dun estadounidense que se asombraba ao velos facer garda cun transistor a todo volume.

Malia os puntos a favor dos insurxentes, as vitorias e a dominación masiva de territorio déronse cando chegaron os homes do norte (como se lles chamou algunhas veces aos soldados do EVN^[1]), porque pese ao que poida parecer, non todos os vietnamitas do sur vían con bos ollos aos comunistas. Tampouco o Viet Cong confiaba moito nos seus aliados, e estes non terminaban de vencer a súa resistencia a obedecer as ordes dadas dende Hanoi.

Por estas razóns o réxime de Sur non se desmoronou; pero cada vez cedía máis territorio. En 1965, ano da intervención directa de Estados Unidos, aproximadamente o 60% do país estaba en poder do Viet Cong e non había expectativas dun troco na tendencia porque a iniciativa nos combates levábana os guerrilleiros e os soldados do Norte.

[editar] Estados Unidos e a Teoría do dominó

Estados Unidos, que xa era unha superpotencia con vontade de dominio global, temía quedar rodeada dunha constelación comunista da que Vietnam sería unha peza máis dunha cadea. Era a Teoría do dominó.

Ás razóns políticas de xeoestratexia xúntanse os intereses económicos das empresas estadounidenses nesa rexión. Xa na época do presidente Eisenhower, instáraselle a dar apoio aos franceses para manter baixo control as explotacións de caucho, wólfram, estaño (todos eles materias primas estratéxicas) ademais do famoso arroz e opio vietnamita, polas que Vietnam era considerada A Alfaia de Asia.

Pero non se debe caer no erro de pensar que a intervención estadounidense debeuse a motivos principalmente económicos. Os motivos foron esencialmente políticos; conter o comunismo que, segundo a mentalidade estadounidense, avanzaba por todas as partes. Esta foi a razón pola que Kennedy continuou coas axudas ao réxime do Sur e o envío de asesores (até chegar a uns 60.000). Na década dos 50, Estados Unidos xa axudara economicamente a outras nacións e comezara a Carreira espacial para conseguir que países como Indonesia non cambiasen de bando ^[9]. O caso indonesio foi un éxito e a posibilidade de repetilo considerábase posible.

Ao principio os asesores estadounidenses estaban alí para instruír ao Exército de Vietnam do Sur en tácticas, mantemento de avións e helicópteros, formación dunha defensa irregular nas Terras Altas Centrais e outras funcións auxiliares; pero non tiñan permiso para intervir nos combates e moito menos para preparar accións contra os guerrilleiros; aínda que se rumorea que máis dunha vez saltáronse esta prohibición na que sería, quizabes, a primeira dunha longa lista de violacións xurídicas e ilegalidades que farían famosa esta guerra ^[1]. En xullo de 1959 o comandante Dale Buis e o sarxento Chester Ovnard foron os primeiros estadounidenses mortos en Vientnam durante os ataques á base de Bien Hoa.

[editar] O comezo

Retrato oficial do presidente Lyndon B. Johnson en xaneiro de 1969, o principal impulsor da guerra en Vietnam.

Ao longo da década dos 60 os asesores estadounidenses foran atacados en varias ocasións e até existen rumores de que participaron en operacións de pescuda e destrución xunto aos vietnamitas ou de forma individual; pero foi en agosto de 1964 cando dous destrutores que navegaban no Golfo de Tonquín informaron ser atacados dúas veces por lanchas vietnamitas, na segunda ocasión chegaron a dicir que lles foron lanzados decenas de torpedos. O presidente Lyndon B. Johnson decidiu actuar con todo o poder de que dispoñía.

Despois do incidente o propio presidente Johnson comentou que os tripulantes dos buques confundiran aos vietnamitas cunha bandada de peixes voladores e actualmente é difícil, por non dicir imposible, atopar expertos que non consideren o de Tonquín un erro provocado polas condicións meteorolóxicas; pero resultou a escusa definitiva de Johnson para solicitar ao Congreso aprobar a Resolución do Golfo De Tonquín. Esta resolución conferiría plenos poderes para que os asesores presentes en Vietnam realizasen operacións fóra do recinto das súas bases, ademais de poder incrementar a presenza militar nese país. A estes factores debe engadirse o de ser campaña electoral en Estados Unidos e necesitar mostrar unha imaxe de forza ante o comunismo que lle permitise gañar votos, até o seu rival tivo que apoiar a petición.

O Congreso aprobou a Resolución solicitada polo Presidente uns días logo dos mencionados ataques. Entón o goberno dos Estados Unidos tiña o que se cualificou como o camisón da avóa, onde debaixo cabe todo. A principios de marzo de 1965 desembarcaron na base de Da Nang os 3.500 marines que se unirían aos 22.500 asesores que xa servían en Vietnam.

Pese ao que puidese parecer pola marcha que tomaron posteriormente os acontecementos, o primeiro continxente de marines foi moi ben recibido polos habitantes de Da Nang, con guirnaldas de flores e bailes. Ao mesmo tempo, en Estados Unidos, o apoio popular roldaba o 60% da poboación; pese a que as protestas en contra e as denuncias ao descaradamente clasista sistema de recrutamento comezaron moi pronto.

Tampouco debe pensarse que Estados Unidos entrou en guerra contra ningunha nación dende o punto de vista do Dereito Internacional. Non houbo declaración de guerra nin tampouco unha invasión de Vietnam do Sur que este país non solicitase. Estes motivos fan que sempre deba escribirse guerra de Vietnam con minúsculas; pois nunca foi recoñecida como tal. Este punto facía imposible impoñer unha censura de prensa como en calquera outra contenda até a data. Por estas características particulares os xornalistas puideron lanzarse á caza de historias, cousa que resultou máis difícil noutros conflitos posteriores, caso das dúas guerras do golfo Pérsico.

Do mesmo xeito que boa parte da poboación estadounidenses e parte da vietnamita no ano 1965 a maioría dos medios de comunicación estaban a favor da intervención^[1]. Foi despois cando a actitude dos xornalistas comezou a cambiar. Con motivo dos matanzas que puideron mostrar o movemento pacifista falaba con coñecementos de causa, o cambio de actitude de varios políticos, como o propio McNamara, e o horror dunha guerra de guerrillas foron investindo a actitude dos xornalistas cara ao conflito de Vietnam e sendo esta, a falta de apoio popular, unha das causas da derrota. Outros autores, entre os que destaca o propio Exército de Estados Unidos, prefiren concretar que foron as restricións impostas polos políticos aos militares, a consecuencia da presión mediática entre outras, as que contribuíron decididamente á derrota^[1]. Estados Unidos quería deixar claro que chegara ao sueste asiático para quedarse e, en segundo lugar, desexaba despregar a súa enorme potencia de fogo coa que aniquilar ao seu inimigo en pouco tempo.

Para lograr o primeiro obxectivo os envíos de máis soldados non cesaron en varios anos e a finais de 1965 xa eran máis de 100.000 os efectivos destinados a Vietnam. Na parte orzamentaria o primeiro ano de conflito Estados Unidos destinou 1.000 millóns de dólares en axuda, grazas a esta riada económica os suministros alcanzaron a cifra de case 10 millóns de toneladas ao mes. Ademais Estados Unidos sempre se enorgulleceu de abastecer ben aos seus soldados con uniformes limpos cando non podían bañarse, agasallos de casa e até xornais^[10]. Os militares chegaban incluso a garantir polo menos unha comida quente ao día para todos os seus homes, levadas en tarrinas de aluminio en helicóptero, aínda que ás veces a variedade creaba algo de desorganización e erros na rotación dos inxentes recursos dispoñibles. Un veterano queixábase de que recibían uniformes novos, galletas e outros artigos, pero nin unha soa comida decente en sete días^[10].

As cousas resultaban moi diferentes para os inimigos. Eles pasaban necesidades de medicamentos, víveres e até auga nos seus magníficos sistemas de túneles; tanto é así que os norteamericanos montaron unha base sobre o sistema de túneles de Cu Chi, sen darse conta nunca do que tiñan debaixo, os vietnamitas saían principalmente para roubar comida.

Toda esta inxente cantidade de materiais e suministros requiría unha enorme cadea loxística que lastrou moito ao Exército e o convertía nun elefante lento e torpe, como o vían os comunistas. Así un de cada sete soldados estadounidenses viuse realmente envolvido en combate, os demais pertencían a corpos loxísticos, administrativos, médicos, mecánicos...^[10]

Para cumprir a segunda meta, o despregue de potencia de fogo, os camións e os helicópteros levaban canóns de distintos calibres a onde fixese falta para dar cobertura ás tropas de infantaría. Cando as pezas non podía descargarse polo espeso da selva avións de distintos tipos lanzaban bombas de centos de quilos de explosivo que abrían un cráter para permitir o aterraxe dos helicópteros^[11]. Tamén comezou a equiparse aos helicópteros con mísiles e pronto aparecerían os novos helicópteros artillados.

Con todo este poder nas súas mans organizáronse varias operacións de grande envergadura, sendo a primeira e máis importante a chamada Operación Starlight, contra o Viet Cong, e a máis sanguenta, a do val de Ia Drang contra o EVN principalmente.

[editar] Los primeros enfrentamientos

Ao contrario cós franceses, os estadounidenses viron a utilidade do helicóptero naquela guerra e empregárono profusamente. Na imaxe, varios helicópteros das compañas 170ª e 189ª agardando o embarque de tropas en Polei Kleng, Vietnam do Sur, en marzo de 1969. US arcweb archive

Aínda que en ocasións quizabes dependesen demasiado dos helicópteros, resultou unha arma formidable, como quedou perfectamente demostrado no val de Ia Drang onde estas máquinas realizaron unha fundamental misión para transportar aos homes ao centro da batalla, aprovisionalos e extraer aos feridos. Máis aínda o foi na Operación Starlight que foi a primeira proba de fogo para os marines. A principios de 1965 os estadounidenses puxeron en marcha a Starlight e lograron sorprender primeiro e arrinconar despois ao Viet Cong na península de Noh Nang. Unha vez alí puideron destruír aos guerrilleiros con todo o armamento ao seu alcance: armas portátiles, artillaría, aviación e artillaría naval dos cruceiros fondeados no golfo de Tonquín. A vitoria estadounidense resultou contundente.

O éxito da Operación Starlight e en Ia Drang, xunto ao aprendido en Corea en evacuacións sanitarias (tamén sobre as mesmas selvas de Vietnam cando só eran asesores) foron a proba de fogo para este novo medio de transporte e tamén de guerra, en palabras do propio xeneral William Westmoreland^[11]. Non só para salvar feridos, senón para levar todo o necesario a calquera sitio por difícil que fose e até atacar a terra con ametralladoras e pouco despois con foguetes^[12].

Xa en agosto de 1962 o informe Howse calificou de "necesario e desexable a adopción do concepto de movilidad aérea no Exército"^[13] as reticencias que o Pentágono puido ter aos aparellos de á variable quedaron disoltas por completo. Redactáronse planos para formar novas unidades que formarían a Cabalaría Aérea, transportada, apoiada e abastecida por helicóptero. Homes da 2º División de Infantaría foron transferidos á nova división e o 1 de xullo de 1965 naceu a 1º División de Cabalaría Aérea^[13].

Con todo, en batallas máis ou menos convencionais, os guerrilleiros vietnamitas aínda tiñan cartas que xogar e demostrárono no mes de xuño, cando desintegraron por completo o 51º batallón do ARVN. Nunha acción sorpresa, preto do golfo de Tonquín.

Pero a lección do terrible que podía ser a potencia de fogo e o emprego do helicóptero recibiuna tamén o EVN en novembro cando esperaron aos estadounidenses no val de Ia Drang, nas Terras Altas Centrais. Pese á desproporción no número de contendentes, un batallón de cabalaría aérea (case 400 homes) por parte dos estadounidenses contra case 4.000 combatentes do EVN e o Viet Cong, a potencia de fogo dos primeiros foi tan grande que a batalla perdeuse con terribles baixas para os homes do norte^[13].

[editar] As primeiras leccións

Vitorias como as anteriores animaron aos estadounidenses a seguir as mesmas tácticas. Éstas serían:

Deste xeito pronto estiveron dispoñibles batallóns de cabalaría aérea e gran cantidade de helicópteros. Pero o Viet Cong tomou boa nota destas tácticas para non repetir o erro dúas veces.

Non obstante, autores como os redactores de Nam, crónica de la guerra de Vietnam opinan que os vietnamitas aprenderon moito máis do seu oponente daqueles reveses^[1]. A grande capacidade do Viet Cong e do xeneral Giap para adaptarse e aprender dos seus erros fíxolles rectificar o seu modo de loita, abandonando a idea de medirse cos estadounidenses como un exército e pasar a unha contenda prolongada e sanguenta, en forma de guerra de guerrillas. Os vietnamitas seguiron as seguintes pautas:

Nos túneles grandes continxentes vietnamitas podían vivir e pelexar. Moitos deles, como este de Cu Chi transformado en museo e fotografado en 1997, forman parte da industria turística vietnamita.^[15]

Estas tácticas descolocaban moito ao alto mando da coalición, aos seus oficiais e aos propios soldados. Un membro das Forzas Especiais afirmou anos despois:

Así, a guerra de Vietnam converteuse nunha serie de larguísimos momentos de inactividade ou de marcha interrompidos por algúns instantes de loita sanguenta^[16]. O cal esnaquizaba os nervos dos soldados e os enfurecía enormemente. O resultado era que a emboscada converteuse nunha obsesión e o evitar caer nunha resultaba ser unha das primeiras prioridades dos homes, antes que as ordes ou a obediencia aos seus oficiais. Este tedio na selva e ao mesmo tempo a tensión ante un posible ataque esnaquizou moitos nervios e máis da metade dos soldados norteamericanos terminaban drogaditos. Esta foi outra causa que lles custaría a derrota^[8].

Se dura resultaba a táctica para os soldados non o era moito menos para o alto mando. O desexo de conseguir unha batalla campal chegou a ser a particular obsesión para o Pentágono, que organizaba operacións co fin de localizar o Cuartel Xeral do Viet Cong, na súa mente seguía fixa a idea de que os guerrilleiros defenderían aquela valiosa posesión con profusión e, xa que logo, terían unha oportunidade para destruílos. Pero por máis operacións que levaron a cabo o CGVC nunca apareceu (supoñendo que o CGVC non fose en realidade unha oficina en Hanoi).

No entanto, o primeiro ano da guerra, Estados Unidos venceu na práctica a totalidade das batallas onde loitou. Isto fíxolles pensar nunha vitoria rápida; pero da que podían obter experiencia en combate para os seus oficiais polo que decidiron enviar alí a todos os posibles. Este resultou ser outro dos erros que lles levou á derrota. Os oficiais rotaban cada 6 meses en lugar de cada 12, cando as estatísticas informaban de que un militar comezaba a desenvolverse ben aos tres meses e alcanzaba o seu óptimo operativo aos 10. Isto facía que as unidades se sentisen permanentemente mandadas por novatos ineptos, o que lles facía candidatos ás temidas emboscadas, nese caso os soldados non dubidaban en rematar cos seus xefes e con calquera recluta non demasiado hábil. O calculo de case 800 oficiais mortos a mans dos seus propios homes considérase moi optimista.

[editar] Os vietnamitas

Para os vietnamitas do norte e os viet cong a presenza estadounidense só era outro inimigo imperialista máis ao que podían vencer, como fixeran xa dúas veces antes, e conseguir a reunificación do país, senón a unidade de toda a península Indochina. Foi este espírito nacionalista nun país do Terceiro Mundo, segundo autores como Maria Teresa Largo Alonso^[8], algo que as estadounidenses non chegaron a enteder e a longo prazo outro motivo da súa derrota, a frase tantas veces pronunciada polos seus líderes "loitaremos durante mil anos".

[editar] O exército de Vietnam do Norte

A guerra de Vietnam comparouse e probablemente seguirase a comparar con calquera outra contenda onde os Estados Unidos non gañen coa claridade que se espera do seu armamento, como na Operación Devolver a esperanza en Somalia ou Invasión de Iraq. Porén a de Vietnam conta con dúas diferenzas que non se volveron a repetir dende entón:

[editar] A Ruta Ho Chi Minh: O abastecemento dos guerrilleiros

A crueldade contra os prisioneiros de guerra foi algo común por parte dámbolos dous bandos. No caso do desertor Le Van Than, capturado polo Viet Cong, foi deliberadamente desnutrido durante un mes. Imaxe tomada en 1966.

Posto que a flota de Estados Unidos facía imposible o abastecemento por mar, Vietnam do Norte decidiu reforzar, ampliar e empregar profusamente a ruta que abriu en 1959.

Esta ruta foi bautizada co nome do primeiro presidente do Vietnam moderno, Ho Chi Minh e distaba moito de ser unha estrada, ou incluso un camiño. Discorría por Laos e Camboia e na súa meirande parte era unha colección de vieiros e veredas empregadas para transportar todo tipo de provisións e soldados.

Pese a que sobrevalorouse a súa importancia, esta ruta foi unha peza chave na vitoria do Norte sobre o Sur. Especialmente porque nunca puido ser cortada nin detida. Utilizáronse todo tipos de técnicas dende os bombardeos masivos até o sementado de sensores intelixentes; pero pola acción dos animais, a selva, os innumerables vieiros e a perseveranza dos vietnamitas todos resultaron inútiles. Así unha vietnamita relataba no seu diario o seu esgotamento e a dor que lle producía nas costas a carga que levaba; pero tamén o desexo para seguir adiante e non ser deixada atrás polos seus compañeiros, pese a todas as privacións.

Co tempo a Ruta foi sementándose de zonas para descansar e repoñerse, ademais de cultivar alimentos para aliviar a presión sobre as mercancías transportadas. Estes centros foron obxectivos de bombardeos, de ataques por parte de mercenarios contratados pola CIA e até de incursións en Camboia (ver máis adiante) e Laos (ver máis adiante). Pero, como no caso dos bombardeos, volveron resultar inútiles e a Ho Chi Minh foi unha das pezas craves para poder lanzar a Ofensiva do Tet, despois a Ofensiva de Pascua e para rematar a Ofensiva de Primavera, que terminou con Vietnam do Sur.

Así mesmo, foi a Ruta e os postos levantados nela a que abriu as portas a que Vietnam do Norte mobilizase o seu exército cando o goberno pro occidental de Laos caeu e convertese a ese país nun protectorado de facto.

[editar] O Viet Cong

O Goberno Provisional da República de Vietnam do Sur aprendeu pronto o mortífero da potencia de fogo estadounidense e decidiu empregar a guerra da pulga con pequenos golpes pero de grande contundencia. En teoría tratábase de esmagar a unha unidade pola superioridade numérica (dez a un, aínda que non sempre era posible esa proporción) e retirarse antes da reacción do inimigo.

Entre as axudas que conseguían nos países veciños, as que aportaba o Norte e as obtidas de bombas e granadas sen explotar de Estados Unidos permitían un limitado fornecemento de material explosivo para fabricar bombas e trampas bombas. O armamento era unha prioridade e as demais necesidades ocupaban un segundo plano, case oposto ao bando inimigo, onde a superioridade loxística das tropas estranxeiras non carrexaba máis que envexa e xenreira, e con ela gañas de golpear con máis forza. Un ex membro do Viet Cong recordaba:

Ademais, a súa adaptación ao terreo permitíalles vivir agochados ou traballando durante o día e pola noite realizar todo tipo de ataques empregando o terreo e a vexetación para acosar ao seu inimigo. Desta forma a noite realmente pertencíalles, porque durante esas horas, eran eles quen dominaban o terreo.

O seu contacto e proximidade coa poboación local permitíalles ter acceso a alimento e información. Antes de seleccionar un obxectivo os comandantes de rexemento enviaban un explorador que tomase contacto coa poboación local e preparasen a entrada, o ataque e a retirada. Se as tres accións considerábanse posibles realizábase o ataque. Estes moitas veces consistían en oleadas humanas, pero si se tiña coidado en non desperdiciar vidas humanas e limpar o terreo de cadáveres para poder honralos cunha cerimonia cando a operación terminase.

A cadea de mando dos vietcong funcionaba como a de calquera exército ou até mellor. Tanto é así que sorprenderon aos estadounidenses organizando ataques a nivel de división. Unha unidade atacaba a outra inferior en número e cando se solicitaban reforzos para repeler a agresión, as forzas enviadas eran atacadas por unha unidade aínda maior que a primeira. Así conseguíase aumentar a impaciencia en auxiliados e auxiliadores contribuíndo á vitoria e ao derrube da moral, esta foi unha das causas pola que fracasou a Operación Attleboro en 1966. Se os reforzos eran demasiado grandes o Viet Cong sempre podía desaparecer na selva, excepto quizás unha unidade: os pixamas negros. Esta unidade estaba formada polos homes máis motivados, vestían as clásicas pezas dos campesiños e portando un fusil ou subfusil, un candado e unha cadea para atarse a unha árbore coa fin de loitar sen retirada nin rendición, para ferir con forza aos inimigos ou permitir a retirada dos seus compañeiros^[17].

Os guerrilleiros non eran comunistas na súa maioría, nin sequera eran homes na súa totalidade. Cando algunha unidade estaba escasa de efectivos reclutaban mulleres que combatían coa mesma gallardía cós seus compañeiros masculinos. Esta fiereza, determinación e renuncias sorprendeu moito aos estadounidenses, a miúdo chegados ao sureste asiático por un remplazo.

[editar] A moral dos vietnamitas

Aqueles homes e mulleres miúdos e, xeralmente, delgados sorprenderon dende entón a todo o mundo pola súa tenacidade e vontade de vencer a cantos inimigos opuxéranselle. Esta motivación, en ocasións, era confundida polos norteamericanos con fanatismo ou exemplos do desprezo dos líderes comunistas e ditatoriais cara ao seu pobo. Aínda que é certo que ambos Vietnam eran ditaduras e que foron moi comúns os casos de execucións sumarias por parte dos oficiais do EVN, os vietnamitas tiñan un grande desexo de vencer e unha fe de ferro nos seus sacrificios. Como exemplo pode servir o testemuño dado por Duong Thi Xuan Quy ao cruzar a Autopista 9 ao final da Ruta Ho Chi Minh

Outro exemplo de laboriosidade sen desesperanza dérono os habitantes de Vietnam do Norte tralos bombardeos. Un membro da comunidade o relataba do seguinte xeito:

Para os homes provenientes de rexións temperadas a xungla pódelles resultar un lugar hostil, amiga dos seus inimigos e inimiga súa, como crían os ingleses en Birmania durante a Segunda Guerra Mundial^[18]. Os vietnamitas debían alimentarse de serpes, ratos, lagartos e, cando había sorte, arroz; por esta razón cando os alimentos faltaban podían sobrevivir da selva sen que se resistise a súa moral e cando aqueles chegaban, tralo roubo nunha base, vivíanse momentos de euforia e satisfacción. Iso foi algo que experimentaran os franceses da Columna Alessandri na súa penosa marcha cara a China, cando os avións estadounidenses lanzaron racións de comida foi para eles un manxar^[19]; cousa que para os membros das unidades estadounidenses perdidas na selva non supoñía ningunha esquisitez e até se chegaba a establecerse quendas para que puidesen elixir as que máis lles gustaba^[1].

[editar] O Sur recupera terreo

Xeneral William Westmoreland

O xefe das forzas estadounidenses en Vietnam, o xeneral William Westmoreland, solicitou e conseguiu os medios para realizar as accións que pensaba lle levarían á vitoria.

[editar] As accións estadounidenses

Estados Unidos e os seus aliados lanzaron unha misión tras outra e libraron unha batalla tras outra, das que se pode destacar (algunhas xa comentadas):

Así mesmo en decembro de 1965 a Forza Aérea puxo en marcha o 'Programa Big Belly para permitir que os B-52 transportasen case 10.000 Kg de bombas e en abril do ano seguinte foron desprazados á illa de Guam para poder alcanzar Vietnam do Sur. Dende alí realizábase unha media de 300 saídas ao mes. Con esta nova arma logrouse derrotar en 1966 á Novena división do Viet Cong para a que tiveron que realizar 225 saídas^[21].

As operacións, os bombardeos e as vitorias daban unha sensación á opinión pública de pacificar o país, especialmente a de Estados Unidos; pero a imaxe que se tiña ao chegar a calquera parte de Vietnam do Sur era de inseguridade. Así o comprobaron os soldados españois cando chegaron a Saigón en abril de 1966. Os edificios oficiais víanse protexidos por sacos terreros, o autobús que os transportaba levaba os portelos cubertos por reixas para impedir a entrada de granadas. Até no propio hotel Península, onde se aloxaron, tiveron que interromper a emisión dunha película por explosións próximas e o posterior contraataque con helicópteros. Iso dentro da propia capital do país^[3].

Con esta campaña de misións e ataques o avance comunista detívose case en seco. Porén o alto mando estadounidense vía varios problemas; o propio Westmoreland recoñeceu en 1965 que o número de baixas norteamericanas resultou desproporcionadamente alto, en 1966 o número de vitorias reduciuse (os vietnamitas estaban empezando a levar a iniciativa) ao que o Westmoreland respondeu solicitando, e obtendo, máis soldados e seguir empregando a artillaría, a aviación, o alto explosivo e demais medios devastadores ao seu alcance. Desta forma as operacións seguiron sucedéndose unha tras outra:

Grazas a toda esta axuda e esforzo o goberno de Saigón foi recuperando boa parte do territorio perdido os anos anteriores e en 1967 en Estados Unidos críase que a vitoria estaría do seu lado en non moito tempo. Pero a desmesurada potencia de fogo empregada estaba a resultar contraproducente en moitas ocasións. Un aldeano comentaba

Do mesmo xeito, o emprego dunha arma tan devastadora como os superbombardeiros B-52 causou rexeitamento en boa parte do mundo, incluído o propio Estados Unidos.

[editar] Outras participacións estranxeiras

A xungla é un escenario hostil^[18], é por iso que a disposición de tropas experimentadas resultaba moi útil. Na imaxe, efectivos de Marines da Compañía H, 2º Batallón do 4º Rexemento, avanzando durante a operación "Hastings" en Dong Ha, xullo de 1966

O presidente Johnson desde un principio tratou de atraer a tantos países como puido para dar unha idea de que o "Mundo Ceibe" estaba a loitar contra o comunismo. Moitos países enviaron axuda, principalmente en forma de suministros médicos que é unha das axudas mellor vista pola poboación do país emisor e receptor; pero só sete países mandaron soldados á Península como resposta do citado "Mundo Ceibe", pese a que o adxectivo "Ceibe" é máis un eufemismo ca unha realidade^[1].

A máis contundente foi a ditadura coreana. Seúl decidiu apoiar ao seu aliado americano, que lles salvou da invasión comunista na década anterior, cun envío de forzas para misións de segunda liña, polo menos en teoría porque pronto comezaron a realizar accións de combate.

Inicialmente eran 200 homes en febreiro de 1965, é dicir, antes da entrada masiva das tropas de Estados Unidos; pero o seu número foi aumentando até situarse en 47.829 soldados en 1967, cunha preparación e adestramento envexable. As súas tácticas eran estadounidenses, os seus adestradores na península coreana, pero os seus métodos eran propios e en moitas ocasións brutais.

A zona asignada era a costa leste do país, entre as cidades de Cam Ranh e Qui Nhon e patrullábana con gran fanatismo, despois de todo eles coñecían de primeira man as accións dos réximes comunistas. En 1967 unha compañía surcoreana foi atacada por unha formación do EVN moi superior en número. A batalla terminou nun baño de sangue con 243 baixas para os vietnamitas e unha humillante retirada.

Os coreanos estiveron en Vietnam do Sur até marzo de 1973 coas misións de manter abertos os portos e vías de comunicación; ademais de enfrontarse aos vietcong.

Os primeiros australianos na Indochina chegaron en 1962 como asesores; pero en 1965 o goberno de Camberra aumentou o continxente a 1.400. Esta achega resultaba dunha grande importancia para Estados Unidos e o seu intento de unir a todo o Mundo Ceibe en contra do comunismo, tanto é así que aquel destacamento foi recibido polo propio xeneral Westmoreland. Ademais os australianos xa tiñan experiencia na loita na xungla, xa que combateran contra os comunistas en Malasia xunto aos británicos^[22].

As tropas de Novísimo Continente seguiron ascendendo en número até chegar aos 7.672 soldados e oficiais en 1967 que realizaron principalmente misións de procura e destrución a pequena escala por todo Vietnam, pero principalmente na provincia de Phuoc Tuy.

En 1968 co cambio da situación fixo necesario a realización de misións conxuntas cos norteamericanos para defender as bases de Binh Hoa e Long Binh; pero este incremento na loita non foi nin moito menos apreciado no seu país. En Australia a participación na Guerra foi moito menos popular que en Estados Unidos e provocou grande controversia.

En decembro de 1972 retirouse o último soldado australiano deixando un balance de 46.852 participantes, 492 mortos, 2.398 feridos e 500 millóns de dólares.

Con todo, o continxente máis numeroso enviouno Tailandia cun total de 11.568 soldados. Ademais permitiu a Estados Unidos empregar o seu territorio para operar os B52, os cazas e avións de recoñecemento e o Centro de Vixilancia da Infiltración. O temor a que Vietnam quixese apropiarse de toda a península de Indochina e estender o comunismo contribuíu moito para enviar unha participación tan numerosa.^[3].

[editar] As accións vietnamitas

Pola súa banda vietnamita o EVN e sobre todo o Viet Cong tiñan moi claro que a súa táctica de atacar e causar todo o dano posible volvería ser a correcta. Novamente facíase certa a metáfora:

Este frase pecha a esencia cruel e ás veces atroz daquela guerra, como adoitan ser todas as guerras de guerrillas, un membro do Viet Cong explicouno claramente:

Así mesmo a frase anterior contén outras das bazas que soubo xogar extraordinariamente o pobo vietnamita: a utilización do terreo no seu propio beneficio. Na xungla podían ocultarse sen seren vistos nin tan sequera por visores luz de estrela ou de infravermellos, podía crear refuxios máis ou menos seguros e podían esconderse tras unha emboscada ou para fuxir dunha acción de pescuda e destrución. Os vietnamitas sabían utilizar a hostil selva no seu beneficio, algo que os estadounidenses non chegaron a comprender de todo, como demostra o desexo de terminar coa vexetación con desfoliantes ou converter en terreo nun cenagal baldío a base de bombas.

[editar] As leccións que EE UU non aprendeu

Robert McNamara foi un dos primeiros dirixentes en percibir que a guerra non marchaba por bo camiño. Aquí xunto a Westmoreland nunha das súas viaxes a Vietnam (1965)

Pese ao extraordinario esforzo realizado e á sensación triunfo, Estados Unidos non terminara de comprender o tipo de guerra na que loitaba e ao inimigo ao que se enfrontaba. Esta incomprensión pálpase nas continuas estatísticas e informes cuantitativos solicitados e manexados polos mandos sen prestar excesiva atención aos discursos dos dirixentes comunistas^[8]; mostrando que se comportaban como en calquera guerra convencional, onde o importante son os datos do potencial inimigo, en lugar dunha guerra de guerrillas, onde o vital é separar aos guerrilleiros do apoio popular.

Así mesmo a Zona Desmilitarizada seguía sendo un foco de infiltración comunista, pese aos duros combates librados alí, pese á Liña McNamara e a súa avanzada tecnoloxía e ás baterías instaladas.

Pior era a situación no chamado Triangulo de Ferro, unha zona a 50 Km de Saigón callada de túneles do Viet Cong e cheos de vietcong e soldados do EVN. Aquela zona sempre foi unha daga sobre a capital do Sur, a medio camiño entre os refuxios seguros en Camboia e a principal cidade do Sur, xunto ás súas áreas máis ricas. A Operación Attleboro foi o exemplo dunha grande operación montada para localizar e destruír os refuxios e as uni

Navegación

Procura

Caixa de ferramentas

Outras linguas