جعبهابزار |
شهرستان سواد کوهاز ویکیپدیا، دانشنامهٔ آزادشهرستان پهناور سوادكوه یكی از شهرستانهای پانزده گانه استان مازندران است كه در البرز مركزی و در مجاورت استان تهران قرار گرفته و شهر پل سفید مركز آن با شهر ساری مركز استان مازندران 70 كیلومتر فاصله دارد. سوادكوه از سمت شمال به شهرستان قائمشهر و از سمت جنوب به شهرستان فیروزكوه و استان تهران واز سمت غرب به شهرستان بابل و از سمت شرق به شهرستان ساری و ارتفاعات دودانگه محدود است. بر اساس آخرین سرشماری عمومی كشور جمعیت آن68286 نفر بوده و مساحت آن به 2078 كیلومتر مربع می رسد. این شهرستان با ترا كم نسبی جمعیت 9/32 نفر در هر كیلومتر مربع مساحت، دارای پائین ترین میانگین در سطح شهرستانهای استان مازندران است. طبق جدیدترین تقسیمات كشوری سوادکوه از دو بخش بنامهای مركزی وشیرگاه، چهار شهر بنامهای پل سفید،زیرآب، شیرگاه وآلاشت . شش دهستان بنامهای سرخ كلا با 20 آبادی، راستوپی با 69 آبادی، ولوپی با 52 آبادی، كسلیان با 17 آبادی، شرق و غرب شیرگاه با 31 آبادی و دهستان لفور با 29 آبادی تشکیل شده است.
[ویرایش] وجه تسمیه و تاریخچهسوادكوه در دوران مختلف تاریخ، محدوده ثابتی نداشته و همواره حدود و مرز آن در اثرعوامل طبیعی، اقتصادی و سیاسی تغییر یافته است.کشفیات باستان شناسی بهمراه اسناد و مكتوبات تاریخی حاكی از آن است كه سوادكوه از نواحی كهن طبرستان وایران بوده و انسجام بافت اجتماعی و فرهنگی آن در دوران اساطیری ایران ریشه دارد. این ناحیه همواره در تعیین مسیر تاریخ طبرستان حضور مؤثر داشته و مورد توجه حكام دولت مركزی بوده است. مورخینی مانند ابن اسفندیار تا قبل از قرن دهم هجری قمری آنرا جزئی از تپورستان در ایالت فرشوادگر ذكر كرده اند كه از شرق تا جرجان، از غرب تا دیارآذربایجان، از جنوب تا نواحی ری،قومس و دامغان وسعت داشت. ایالت فرشوادگر كه در آثار مورخینی نظیر استرابون یونانی، ابن اسفندیار،میر ظهیرالدین مرعشی و كتاب اوستا از آن یاد شده تركیبی از واژه های تبری فرش به معنی دشت و جلگه، واد به معنی كوه و گر به معنی دریا ذكر شده است. در برخی دیگر از منابع تاریخی مانند التدوین آمده كه نام قدیم سوادكوه پتشخوارگر و پتشخرگر بوده و فرمانروایان و امرای بسیاری از این منطقه برخاسته و وقایع تاریخی مهمی نظیر ورود و سكونت فریدون پادشاه پیشدادی، پیكاررستم پهلوان مشهورشاهنامه فردوسی با دیوان مازندران و عبوراسكندر مقدونی در جنگ باداریوش سوم پادشاه ایران آخرین پادشاه هخامنشی در این ناحیه روی داده است. تصویر:Shirgha-savadkuh.jpg
تصور از شهرستان سوادکوه شیرگاه
در روایات شاهنامه فردوسی و اوستا، كتاب دینی پیروان آئین زرتشت آمده است كه سوادكوه در گذشته محل زندگی انسانهای متمدنی بوده كه آئین دیوسنائی داشته واژهائی نظیر دیوا، دی، دوآزرك و دا كه اكنون نیز در زبان بومیان این نواحی رایج می باشد، از آن روزگاران به یادگار مانده است. نشانه هائی نیز از آئین میترائیسم ومهر پرستی در قرون اولیه میلادی و اواسط حكومت پادشاهان ساسانی، در این ناحیه وجود داشت. در زمان یزگرد سوم آخرین پادشاه ساسانی ایران، حكومت سرزمین سوادكوه به ولاش واگذار و لقب فرشواد جر شاه به او اعطا گردید. ساكنین این ناحیه بدلیل وضعیت طبیعی منطقه در بدو ورود سپاهیان عربها به ایران، سالیان متمادی با آنها و عوامل خلفای اموی مبارزه كرده و حتی تاقرن چهارم هجری بزبان پهلوی سخن می گفته و باخط پهلوی كتابت می كرده اند. كتیبه ای نیز به خط پهلوی ساسانی در بنای باستانی برج لاجیم بر جای مانده مربوط به قرن پنجم هجری قمری است. سرانجام اهالی منطقه با اختیار و تسلط كامل دین جدید را پذیرفته و به اسلام علوی روی آوردند. عده ای از مورخین بهمین دلیل سوادكوه را كوه سیاه معنی كرده و بر این عقیده اند كه [[اعراب[[ در طی سالها مبارزه با مردم این ناحیه شكست خورده و بدلیل هراس ناشی از هیبت كوههای مرتفع وصعب العبور كه از انبوه درختان بلند و كهنسال پوشیده بوده نام سوادكوه یا كوه سیاه را بر این سزمین نهادند. در عهد خلافت مأمون خلیفه عباسی،اسپهبد مازیار به جر شاه یا پادشاه كوهستان ملقب گردید. این كوه بخشی از كوههای آپارسن قدیم بود كه در كتاب اوستا او پامیری یسنا خوانده می شد و اكنون نیز همین نام در سوادكوه وجود دارد. در برخی از اسناد و مكتوبات تاریخی بجای مانده از جمله كتاب التدوین، سوادكوه را همان ناحیه مشهور فرشوادگر دانسته اند كه در آثار مورخین مختلف در طی دوران تاریخی فرشوادگر، پرشخوارگر، پتشخوارگر، پرخواتروس، فرشوادجر، پذشخوارگر نیز خوانده شده است. درهمین كتاب ذكر شده كه تا زمانحكومت فریدون، ششمین پادشاه پیشدادی ایران، سوادكوه جزء اقطار مازندران در حوزه فرشوادگر بوده و فریدون در ناحیه شیلاب یاتیلاب سوادكوه بزرگ شده است. در كتاب اوستا نیز آمده كه فرشوادگر در جنوب دریای فرا فكرت قرار دارد و تخت گاه دیوان مازنی است. در تحولات اجتماعی و تاریخی بعد از قرن پنجم تا اواخرقرن سیزدهم هجری قمری نیز همواره نام سوادكوه بعنوان منطقه ای امن و محفوظ مطرح بوده است. بهمین دلیل باید اذعان داشت كه بافت فرهنگی، اجتماعی و تمدن غنی و باستانی این منطقه به سنت دیگر مناطق كشور در طی فراز و نشیبهای تاریخ دچارآسیب كمتری شده است. نام این منطقه از واژههند و ایرانی سو، زئو، دئو، گرفته شده كه معادل واژه فارسی روشنائی است. واژه های شبیه آنها نیز كماكان در گویش و نام اماكن مختلف وجود دارد. واژه سات نیز در اغلب نقاط مازندران بجای واژه صاف و روشن بكار می رود. در سوادكوه نیز در نام روستای سات روآر، مرتع سوته، رودخانه ذبیر و در زیرآبو سئو رویا آب روشن، فرمانهای مختلف این واژه باستانی دیده می شود. درحال حاضر نیز اهالی منطقه كوههای صاف و عاری از درخت را ساكو می خوانند كه مخفف كلمه سات كوه یا كوه صاف می باشد. عده ای نیز بر این عقیده اند كه نام سوادكوه از كوه سوات گرفته شده كه در جنوب شرقیروستای چرات در دهستان ولوچی واقع شده و در ارتفاعات آن آثاری از تمدن قدیم مشاهده می شود كه احتمالا بدلیل استقرار حاكمان قدیم سوادكوه بر جای مانده است. با توجه به اینكه واژه سات با دگرگونی واژه سئو یا دئو پدید آمده و به معنی صاف روشن در جملات بكار می رود بهتر آن است كه نام سوادكوه را بر گرفته از واژه سات كوه یا كوه صاف و بدون درخت بدانیم. در حال حاضر نیز واژه های سات روآر به معنی آب زلال و روشن، سئو دركا به معنی زلال و صاف، ذیب لا به معنی روشن و درگویش بومیان منطقه بكار می رود. عده ای ازمحققین نیز معقدند كه نام سوادكوه با تغییر واژه كهن فرشوادگر به فرشواد كوه سپس تبدیل آن به سوادكوه پدید امده است. در بر خی از اسناد و كتب تاریخی اسامی دیگری مانندقارن كوه، شروین كوه، جبال شروین و كولاچی نیز برای این نا حیه بكار رفته است. میرظهیرالدین مرعشی نیز در میان وقایع تاریخی قرن هشتم هجری قمری آن راگلابی نامیده كه علت آن معلوم نیست. تصویر:3 khate tala-savadkuh.jpg
تصور سه خط طلا در شهرستان سوادکوه
[ویرایش] اقلیمشهرستان سوادكوه در یك دره وسیع طولانی ودر دامنه های شمالی رشته كوههای البرز مركزی واقع شده است. حوزه كلی این ناحیه از منتهی الیه جلگه های جنوبی، و 30 كیلومتری دریای خزر آغاز ده و با شیب بسیارتند به سوی جنوب كشیده می شود. پوشش ارتفاعات تا بلندی 2000 متری سرسبز و جنگلی و از آن به بعد مرتعی، خشك با آب و هوای سردسیری می باشد. جهت شرقی و غربی این ارتفاعات به موازات سواحل دریای خزر مانع و سد بزرگ برای تبادل جریان های جوی بین این دریا و فلات مركزی یاران بوده و جریانهای غربی به همراه ابرهای باران آوركه از غرب اروپا به ایران می رسند در كنار دیواره های ستببر و غول پیكر این كوهستان محبوس شده و باعث ریزش برف و باران فراوان و سودمند می شوند. واحد مركزی این رشته كوهها در سوادكوه قرار دارد. ارتفاعات و تپه ماهورهائی كه از جنوب به شمال كشیده شده اند به سرعت بلندی خود را از دست می دهند و به جلگه مازندران و بر حاشیه جنوبی شهرستان قائم شهر منتهی می شوند. آبادیهای فراوانی نیز در دل این ارتفاعات قرار داشته و در سطح شهرستان سوادپراكنده اند. دهستان راستوپی از مجموعه كوههائی تشكیل شده كه بلندترین نقطه آن بنام قله اتابك، 3271 متر از سط ح دریا ارتفاع دارد. حوزه ارتفاعات و دره های شلفین نیز منطقه ولوپی را تشكیل می دهند كه ارتفاع آنها از جنوب به شمال و متمایل به شرق كاسته شده و بلندترین نقطه این ناحیه نیز 3500 متر از سطح دریا ارتفاع دارد. شهر آلاشت در ارتفاع 1800 متری شیب شرقی این ناحیه واقع شده است. دره ها و ارتفاعات وسو یا امامزاده حسن با بلندی 2865 متر و امتداد غربی، شرقی، منطقه لفور را در غرب شهرستان سوادكوه پدید آورده اند كه دارای جنگلهای انبوه و بسیار زیبائی می باشد. منطقه كسلیان در دامنه های غربی دره اصلی سوادكوه و شرق این شهرستان دارای وضعیت مشابه دهستان لفور می باشد. اختلاف ارتفاع زیاد در فواصل اندك و بالا بودن میانگین شیب زمین سبب شده است كه آب و هوا و پوشش گیاهی سوادكوه بشكل بسیار متنوع و متفاوتی جلوه گر شود. بارش در ارتفاعات این شهرستان بصورت برف در نواحی كم ارتفاع شمالی بصورت باران می باشد. نواحی قشلاقی ان در ارتفاع 200 الی 750 متر و ارتفاع بالا از 1700 متری تا نواحی ییلاقی و مراتع، كاملا متمایز از یكدیگرند. مراتع این ناحیه از بهترین و غنی ترین انواع در سطح كشور بشمار می روند. تصویر:Versk-savadkuh-iran.jpg
پل تاریخی ورسک شهرستان سوادکوه
[ویرایش] جاذبه های تاریخی
تاریخ قلعه گردن اوریم كه یكی از مرتفع ترین قله های سوادكوه می باشد. قلعه اساس در پشت روستای ازون ده در اطراف شهر پل سفید كه این مكان نیز از لحاظ جغرافیائی دارای ارتفاع زیادی است. قلعه پرستوك در مجاورت روستای سرخ كلا در حاشیه شمالی شهر زیرآب بنا گردیده بود. مصالح اصلی آن سنگ با ملاط ساروج بوده و در بالای قلعه در میان یك حوض چاهی عمیق مشاهده می شود. با تحقیق در پلان آن مشخص شده كه بنا بر روی چهار نیل پایه قوی قرار داشته و دارای دو دروازه و چهار برج نگهبانی بوده است. در 50 متری آن قلعه ای دیگر معروف به قلعه وزیری قرار دارد. قلعه خاجمه كوه كه در مقابل قلعه پرستوك قرار داشته و كوچكتر از آن است پلان دارای شكل مدور با یك دروازه می باشد. در فاصله 10 متری بیرون دیوار چاهی قرار داشته كه آب قلعه را تأمین می كرد. بدلیل وضعیت منطقه این احتمال وجود دارد كه سنگهای این بنا از فاصله 15 كیلومتری با دست به دست كردن توسط سربازان و كارگران بر پای كار رسیده است. برج كوچك منطقه سوادكوه كه در یكی از ییلاقات شهر زیرآب است و با سنگ و ملاط ساروج ساخته شده است. [ویرایش] اقتصاد و فرهنگدر گذشته ای نه چندان دورمراتع غنی این منطقه منبع درآمد ساكنین آن بود. مردم این ناحیه اكنون نیز به علت شرائط مناسب اقلیمی به كار دامپروری و پرورش انواع دام اشتغال دارند. تا قبل از ملی شدن مراتع و اصلاحات ارضی سواد كوه جزء یكی از مهمترین تأمین كننده مواد لبنی و گوشتی بازار تهران و مازندران به شمار می رفت. در حال حاضر نیز سوادكوه به عنوان یك از قطبهای دامپروری استان مازندران مطرح بوده و یكی از بهترین نژاد گوسفند زل در این ناحیه پرورش یافته و نگهداری می شوند. بعلت كوهستانی بودن منطقه كشاورزی در این شهرستان از رونق چندانی برخوردار نیست و در نواحی جنوبی آن كشت گندم، جو و ارزان در گذشته مرسوم بود. كشت و كار در نواحی جلگه ای شمال آن و در حومه شهر شیرگاه دارای رونق بیشتری است و برنج كاری قسمت اصلی تأمین معاش و گردش امورات اقتصادی آن بشمار می رود. در اوایل قرن چهاردهم سنتی با كشف منابع عظیم زغال سنگ، در این ناحیه، البرز مركزی، بسیاری از بومیان این منطقه در این بخش مشغول بكار شده و كار در معادن و امور جنبی آن چهره اقتصادی سوادكوه را دگرگون نمود. علاوه بر ذخائر عظیم ذغال سنگ، منابع معدنی دیگر مانند فلورین و سیلیس نیز از در آمدهای اقتصادی این ناحیه بشمار می رود و عده كثیری نیز در خدمات مربوط به راه آهن دولتی كشور اشتغال دارند. جنگلهای سوادكوه، نیز نقش اندكی در امورات اقتصادی ناحیه دارند. این شهرستان دارای 1050000هكتار جنگل آباد و مرغوب، 160000 هكتار جنگل نامناسب و 108000 هكتار مرتع می باشد. صنایع دستی نیز در گذشته از منابع در آمد سوادكوه به شمار می رفت و در حال حاضر بعلت مهاجرت جمعیت آن و عدم توجه جوانان، بخش ناچیزی از درآمدها را بخود اختصاص داده است. شهرستان سوادكوه از نظر اقتصادی یكی از محرومترین شهرهای استان می باشد. با توجه به دارا بودن به جاذبه های توریستی متنوع، با اجرای سیاست های مناسب در بخش گردشگری تغییرات مثبت فراوانی را در همه جوانب اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی شاهد خواهد بود. از صنایع موجود در منطقه می توان به كارخانه چوب لاجیم، اشباع تراورس شیرگاه، كارخانه فرآورده های چوبی گله و سنگده دودانگه اشاره كرد. از نظر سوابق فرهنگی نیز منطقه سوادكوه دارای پیشینه ای بسیار روشن در ایران بوده و شخصیت های بزرگی را در علوم مختلف به جامعه علمی كشور تقدیم كرده است. در حال حاضر نیز ساكنین این شهرستان از فرهنگ اصیل، سنتی و بسیار غنی برخوردارند كه در رفتار اجتماعی آنان نیز نمود یافته است. وسعت فراوان و شرائط سخت اقلیمی و طبیعی باعث گردیده كه در خصوص احداث اماكن فرهنگی و آموزش عالی كه سوادكوه به جایگاه واقعی خود دست پیدا نكند ولی با روند مثبت موجود در حال توسعه می باشد. [ویرایش] گویشبومیان سوادكوه نیز مانند نقاط دیگر مازندران گویش و زبان طبری یا همان زبان مازندرانی را با لهجه خاصی تكلم می كنند. شایان ذكر است كه بیشتر واژه های زبان طبری به دلیل نفوذ زبانهای دیگر در استان مازندران فراموش شده ولی در سوادكوه از اصالت بیشتری برخوردار بوده و كمتر دچار صدمه گردیده است. در گذشته های دور زبان پهلوی در این ناحیه رایج بود و تا قرن پنجم هجری قمری نیز مردم این دیار با زبان پهلوی گفتگو می كردند و دیرتر از نقاط دیگر ایران تحت نفوذ زبان و فرهنگ بیگانه قرار گرفتند. تصویر:Savad-kuh-ir.jpg
شهرستان سوادکوه
[ویرایش] آداب و رسومتا چند دهه قبل آداب و رسوم سنتی كه از دوران باستان به یادگار مانده بود در سوادکوه رواج داشت اكنون بسیاری از آنها به خاطر رسوخ تفكرات خاص شهر نشینی به فراموشی سپرده شده و نسبت های بر جای مانده نیز دچار تغییرات اساسی گردیده است. مردم منطقه سوادكوه مانند دیگر مناطق مازندران آئینهای سنتی و مذهبی ماه مبارك رمضان، عید فطر، قربان و غدیر خم و چشنهای میلاد ائمه بهمراه سوگواری خاص ماه محرم و آئین های ملی عید نوروز، شب یلدا را بر پا میدارند. از دیگر سنتهای زیبا و نیكوی قدیمی شب نشینی است كه توأم با بیان حكایات و اساطیر قدیم می باشد. در این دور هم نشینی ها تنقلات و شیرینی های سنتی مانند پشت زیك، ماكلمه و نان كتی نیز تهیه و استفاده می شود و تا میهمان قندان را بر نگرداند، میزبان دادن چای را قطع نمی كند. باورهای خرافی مثل زوزه شغال، بانگ مرغ، دیدن زن در شروع مسافرت بر سر راه و . . . نیز وجود داشت و اكنون نیز بندرت دیده می شود. در آئین سنتی 26 عید ماه كه هر ساله در پایان ماه تیر برگزار می شود اهالی بیاد در گذشتگان و نیاكان خود در كنار مزار آنها به مرثیه خوانی، پذیرای و برپائی ورزشهای سنتی اهتمام می ورزند. از رسوم جالب دیگر منطقه، مراسم پنو می باشد كه خاص دامداران و دامپروران بوده و بیشتر در زمان انتقال دامها به نواحی ییلاقی و ارتفاعات اجرا می شود. مراسم نوروز خوانی در ماه پایانی زمستان و در آستانه عید نوروز شبانان و چوپانان مناطق ییلاقی شب هنگام با كوبیدن درب منازل آغاز بهار و پایان زمستان را بشارت می دهند. علاوه برآن با تكان دادن زنگوله و ایجاد سر و صدا وارد روستاها می شوند و با آهنگ و آوئی ویژه شعر می خوانند و از صاحب خانه مژدگانی طلب می كنند. زنان كدبانو مژدگانی دادن را نیك پنداشته و از شگون های خوب می دانند. در برخی از اوقات نوروزی خوان یك كیسه كوچك را به سر یك طناب كوتاه می بندند و آن را به داخل منازل انداخته و صاحب خانه پس از پركردن كیسه از پول یا شیرینی، تخم مرغ، قند، چای و آن را به نوروزی خوان برمی گرداند. [ویرایش] جاذبه های ورزشیكشتی محلی این ورزش سنتی، زیبا از زمانهای دور در سوادكوه از جایگاه و اعتبار خاصی برخوردار بوده و جزء مهمترین ورزشهای این نا حیه به شمار می رفته است. در مناسبتهای مختلف، بویژه در جشنهای 26 عید ماه، جوانان و ورزشكاران هنر خود را در میدان امامزاده حسن، امامزاده علی و چند مكان دیگر به نمایش می گذارند و به برندگان نیز جوایزی مانند گاو و گوسفند تعلق می گیرد. [ویرایش] مرده گیریاین ورزش نیز از قدیم الایام در مراسم عروسی انجام می شود و در حال حاضر كم تر از گذشته به آن توجه می شود. ورزشهای دیگر سوادكوه عبارتند از
[ویرایش] غذاهای سنتیمردم سوادكوه بسیار مهمان نواز و سخاوتمند هستند و میهمان در نزد آنان از حرمت و ارزش والائی برخوردار است. بدین خاطر در پذیرائی و تزئین سفره غذا نیز دارای ذوق و سابقه درخشانی می باشند در طبخ غذا هم هنر و ظرافت بسیاری بكار می برند. برخی از غذاهای سنتی این منطقه عبارتند از: تیرنگ بشتی: كه غذای بسیار لذیذ و مقدس بوده و به غذاهای دسته جمعی و گروهی معروف است. تهیه آن بدین صورت می باشد كه برنج مرغوب با شیر پخته می شود وسپس روغن حیوانی را تفت داده و به آن اضافه می كنند و در ادامه شیر، ماست و سر ماست نیز با آن مخلوط شده و پس از بهم زدن مورد استفاده قرار می گیرد. ارسیولی: كه نوعی نان است و با آرد برنج و تنور سنتی تهیه می شود و كیفیت و طعم آن نیز كم نظیر است. كماج: نوعی شیرینی مقدسی است و با آرد، زردچوبه، كره یا روغن حیوانی و شیر درست می شود و بسیار مطبوع و خوش خوراك می باشد. این غذا بیشتر توسط دامداران تهیه می شود. حلوای مخصوص : كه در عروسیها و اعیاد و جشن های مذهبی، سنتی و ملی تهیه می گردد. از فرآوردههای دیگر غذائی این منطقه می توان به پیسه گنه و محصولات لبنی مانند خامه، سرشیر، ماست، سرماست، دوغ، كشك، پنیر، كره، آلوشه و تنقلاتی مانند پشت زیك، ماكلمه و نان كتی اشاره كرد [ویرایش] صنا یع دستیشهرستان پهناور سوادكوه یكی از شهرستانهای پانزده گانه استان مازندران است كه در البرز مركزی و در مجاورت استان تهران قرار گرفته و شهر پل سفید مركز آن با شهر ساری مركز استان مازندران 70 كیلومتر فاصله دارد. سوادكوه از سمت شمال به شهرستان قائمشهر و از سمت جنوب به شهرستان فیروزكوه و استان تهران واز سمت غرب به شهرستان بابل و از سمت شرق به شهرستان ساری و ارتفاعات دودانگه محدود است. بر اساس آخرین سرشماری عمومی كشور جمعیت آن68286 نفر بوده و مساحت آن به 2078 كیلومتر مربع می رسد. این شهرستان با ترا كم نسبی جمعیت 9/32 نفر در هر كیلومتر مربع مساحت، دارای پائین ترین میانگین در سطح شهرستانهای استان مازندران است. طبق جدیدترین تقسیمات كشوری سوادکوه از دو بخش بنامهای مركزی وشیرگاه، چهار شهر بنامهای پل سفید،زیرآب، شیرگاه وآلاشت . شش دهستان بنامهای سرخ كلا با 20 آبادی، راستوپی با 69 آبادی، ولوپی با 52 آبادی، كسلیان با 17 آبادی، شرق و غرب شیرگاه با 31 آبادی و دهستان لفور با 29 آبادی تشکیل شده است.
[ویرایش] وجه تسمیه و تاریخچهسوادكوه در دوران مختلف تاریخ، محدوده ثابتی نداشته و همواره حدود و مرز آن در اثرعوامل طبیعی، اقتصادی و سیاسی تغییر یافته است.کشفیات باستان شناسی بهمراه اسناد و مكتوبات تاریخی حاكی از آن است كه سوادكوه از نواحی كهن طبرستان وایران بوده و انسجام بافت اجتماعی و فرهنگی آن در دوران اساطیری ایران ریشه دارد. این ناحیه همواره در تعیین مسیر تاریخ طبرستان حضور مؤثر داشته و مورد توجه حكام دولت مركزی بوده است. مورخینی مانند ابن اسفندیار تا قبل از قرن دهم هجری قمری آنرا جزئی از تپورستان در ایالت فرشوادگر ذكر كرده اند كه از شرق تا جرجان، از غرب تا دیارآذربایجان، از جنوب تا نواحی ری،قومس و دامغان وسعت داشت. ایالت فرشوادگر كه در آثار مورخینی نظیر استرابون یونانی، ابن اسفندیار،میر ظهیرالدین مرعشی و كتاب اوستا از آن یاد شده تركیبی از واژه های تبری فرش به معنی دشت و جلگه، واد به معنی كوه و گر به معنی دریا ذكر شده است. در برخی دیگر از منابع تاریخی مانند التدوین آمده كه نام قدیم سوادكوه پتشخوارگر و پتشخرگر بوده و فرمانروایان و امرای بسیاری از این منطقه برخاسته و وقایع تاریخی مهمی نظیر ورود و سكونت فریدون پادشاه پیشدادی، پیكاررستم پهلوان مشهورشاهنامه فردوسی با دیوان مازندران و عبوراسكندر مقدونی در جنگ باداریوش سوم پادشاه ایران آخرین پادشاه هخامنشی در این ناحیه روی داده است. تصویر:Shirgha-savadkuh.jpg
تصور از شهرستان سوادکوه شیرگاه
در روایات شاهنامه فردوسی و اوستا، كتاب دینی پیروان آئین زرتشت آمده است كه سوادكوه در گذشته محل زندگی انسانهای متمدنی بوده كه آئین دیوسنائی داشته واژهائی نظیر دیوا، دی، دوآزرك و دا كه اكنون نیز در زبان بومیان این نواحی رایج می باشد، از آن روزگاران به یادگار مانده است. نشانه هائی نیز از آئین میترائیسم ومهر پرستی در قرون اولیه میلادی و اواسط حكومت پادشاهان ساسانی، در این ناحیه وجود داشت. در زمان یزگرد سوم آخرین پادشاه ساسانی ایران، حكومت سرزمین سوادكوه به ولاش واگذار و لقب فرشواد جر شاه به او اعطا گردید. ساكنین این ناحیه بدلیل وضعیت طبیعی منطقه در بدو ورود سپاهیان عربها به ایران، سالیان متمادی با آنها و عوامل خلفای اموی مبارزه كرده و حتی تاقرن چهارم هجری بزبان پهلوی سخن می گفته و باخط پهلوی كتابت می كرده اند. كتیبه ای نیز به خط پهلوی ساسانی در بنای باستانی برج لاجیم بر جای مانده مربوط به قرن پنجم هجری قمری است. سرانجام اهالی منطقه با اختیار و تسلط كامل دین جدید را پذیرفته و به اسلام علوی روی آوردند. عده ای از مورخین بهمین دلیل سوادكوه را كوه سیاه معنی كرده و بر این عقیده اند كه [[اعراب[[ در طی سالها مبارزه با مردم این ناحیه شكست خورده و بدلیل هراس ناشی از هیبت كوههای مرتفع وصعب العبور كه از انبوه درختان بلند و كهنسال پوشیده بوده نام سوادكوه یا كوه سیاه را بر این سزمین نهادند. در عهد خلافت مأمون خلیفه عباسی،اسپهبد مازیار به جر شاه یا پادشاه كوهستان ملقب گردید. این كوه بخشی از كوههای آپارسن قدیم بود كه در كتاب اوستا او پامیری یسنا خوانده می شد و اكنون نیز همین نام در سوادكوه وجود دارد. در برخی از اسناد و مكتوبات تاریخی بجای مانده از جمله كتاب التدوین، سوادكوه را همان ناحیه مشهور فرشوادگر دانسته اند كه در آثار مورخین مختلف در طی دوران تاریخی فرشوادگر، پرشخوارگر، پتشخوارگر، پرخواتروس، فرشوادجر، پذشخوارگر نیز خوانده شده است. درهمین كتاب ذكر شده كه تا زمانحكومت فریدون، ششمین پادشاه پیشدادی ایران، سوادكوه جزء اقطار مازندران در حوزه فرشوادگر بوده و فریدون در ناحیه شیلاب یاتیلاب سوادكوه بزرگ شده است. در كتاب اوستا نیز آمده كه فرشوادگر در جنوب دریای فرا فكرت قرار دارد و تخت گاه دیوان مازنی است. در تحولات اجتماعی و تاریخی بعد از قرن پنجم تا اواخرقرن سیزدهم هجری قمری نیز همواره نام سوادكوه بعنوان منطقه ای امن و محفوظ مطرح بوده است. بهمین دلیل باید اذعان داشت كه بافت فرهنگی، اجتماعی و تمدن غنی و باستانی این منطقه به سنت دیگر مناطق كشور در طی فراز و نشیبهای تاریخ دچارآسیب كمتری شده است. نام این منطقه از واژههند و ایرانی سو، زئو، دئو، گرفته شده كه معادل واژه فارسی روشنائی است. واژه های شبیه آنها نیز كماكان در گویش و نام اماكن مختلف وجود دارد. واژه سات نیز در اغلب نقاط مازندران بجای واژه صاف و روشن بكار می رود. در سوادكوه نیز در نام روستای سات روآر، مرتع سوته، رودخانه ذبیر و در زیرآبو سئو رویا آب روشن، فرمانهای مختلف این واژه باستانی دیده می شود. درحال حاضر نیز اهالی منطقه كوههای صاف و عاری از درخت را ساكو می خوانند كه مخفف كلمه سات كوه یا كوه صاف می باشد. عده ای نیز بر این عقیده اند كه نام سوادكوه از كوه سوات گرفته شده كه در جنوب شرقیروستای چرات در دهستان ولوچی واقع شده و در ارتفاعات آن آثاری از تمدن قدیم مشاهده می شود كه احتمالا بدلیل استقرار حاكمان قدیم سوادكوه بر جای مانده است. با توجه به اینكه واژه سات با دگرگونی واژه سئو یا دئو پدید آمده و به معنی صاف روشن در جملات بكار می رود بهتر آن است كه نام سوادكوه را بر گرفته از واژه سات كوه یا كوه صاف و بدون درخت بدانیم. در حال حاضر نیز واژه های سات روآر به معنی آب زلال و روشن، سئو دركا به معنی زلال و صاف، ذیب لا به معنی روشن و درگویش بومیان منطقه بكار می رود. عده ای ازمحققین نیز معقدند كه نام سوادكوه با تغییر واژه كهن فرشوادگر به فرشواد كوه سپس تبدیل آن به سوادكوه پدید امده است. در بر خی از اسناد و كتب تاریخی اسامی دیگری مانندقارن كوه، شروین كوه، جبال شروین و كولاچی نیز برای این نا حیه بكار رفته است. میرظهیرالدین مرعشی نیز در میان وقایع تاریخی قرن هشتم هجری قمری آن راگلابی نامیده كه علت آن معلوم نیست. تصویر:3 khate tala-savadkuh.jpg
تصور سه خط طلا در شهرستان سوادکوه
[ویرایش] اقلیمشهرستان سوادكوه در یك دره وسیع طولانی ودر دامنه های شمالی رشته كوههای البرز مركزی واقع شده است. حوزه كلی این ناحیه از منتهی الیه جلگه های جنوبی، و 30 كیلومتری دریای خزر آغاز ده و با شیب بسیارتند به سوی جنوب كشیده می شود. پوشش ارتفاعات تا بلندی 2000 متری سرسبز و جنگلی و از آن به بعد مرتعی، خشك با آب و هوای سردسیری می باشد. جهت شرقی و غربی این ارتفاعات به موازات سواحل دریای خزر مانع و سد بزرگ برای تبادل جریان های جوی بین این دریا و فلات مركزی یاران بوده و جریانهای غربی به همراه ابرهای باران آوركه از غرب اروپا به ایران می رسند در كنار دیواره های ستببر و غول پیكر این كوهستان محبوس شده و باعث ریزش برف و باران فراوان و سودمند می شوند. واحد مركزی این رشته كوهها در سوادكوه قرار دارد. ارتفاعات و تپه ماهورهائی كه از جنوب به شمال كشیده شده اند به سرعت بلندی خود را از دست می دهند و به جلگه مازندران و بر حاشیه جنوبی شهرستان قائم شهر منتهی می شوند. آبادیهای فراوانی نیز در دل این ارتفاعات قرار داشته و در سطح شهرستان سوادپراكنده اند. دهستان راستوپی از مجموعه كوههائی تشكیل شده كه بلندترین نقطه آن بنام قله اتابك، 3271 متر از سط ح دریا ارتفاع دارد. حوزه ارتفاعات و دره های شلفین نیز منطقه ولوپی را تشكیل می دهند كه ارتفاع آنها از جنوب به شمال و متمایل به شرق كاسته شده و بلندترین نقطه این ناحیه نیز 3500 متر از سطح دریا ارتفاع دارد. شهر آلاشت در ارتفاع 1800 متری شیب شرقی این ناحیه واقع شده است. دره ها و ارتفاعات وسو یا امامزاده حسن با بلندی 2865 متر و امتداد غربی، شرقی، منطقه لفور را در غرب شهرستان سوادكوه پدید آورده اند كه دارای جنگلهای انبوه و بسیار زیبائی می باشد. منطقه كسلیان در دامنه های غربی دره اصلی سوادكوه و شرق این شهرستان دارای وضعیت مشابه دهستان لفور می باشد. اختلاف ارتفاع زیاد در فواصل اندك و بالا بودن میانگین شیب زمین سبب شده است كه آب و هوا و پوشش گیاهی سوادكوه بشكل بسیار متنوع و متفاوتی جلوه گر شود. بارش در ارتفاعات این شهرستان بصورت برف در نواحی كم ارتفاع شمالی بصورت باران می باشد. نواحی قشلاقی ان در ارتفاع 200 الی 750 متر و ارتفاع بالا از 1700 متری تا نواحی ییلاقی و مراتع، كاملا متمایز از یكدیگرند. مراتع این ناحیه از بهترین و غنی ترین انواع در سطح كشور بشمار می روند. تصویر:Versk-savadkuh-iran.jpg
پل تاریخی ورسک شهرستان سوادکوه
[ویرایش] جاذبه های تاریخی
تاریخ قلعه گردن اوریم كه یكی از مرتفع ترین قله های سوادكوه می باشد. قلعه اساس در پشت روستای ازون ده در اطراف شهر پل سفید كه این مكان نیز از لحاظ جغرافیائی دارای ارتفاع زیادی است. قلعه پرستوك در مجاورت روستای سرخ كلا در حاشیه شمالی شهر زیرآب بنا گردیده بود. مصالح اصلی آن سنگ با ملاط ساروج بوده و در بالای قلعه در میان یك حوض چاهی عمیق مشاهده می شود. با تحقیق در پلان آن مشخص شده كه بنا بر روی چهار نیل پایه قوی قرار داشته و دارای دو دروازه و چهار برج نگهبانی بوده است. در 50 متری آن قلعه ای دیگر معروف به قلعه وزیری قرار دارد. قلعه خاجمه كوه كه در مقابل قلعه پرستوك قرار داشته و كوچكتر از آن است پلان دارای شكل مدور با یك دروازه می باشد. در فاصله 10 متری بیرون دیوار چاهی قرار داشته كه آب قلعه را تأمین می كرد. بدلیل وضعیت منطقه این احتمال وجود دارد كه سنگهای این بنا از فاصله 15 كیلومتری با دست به دست كردن توسط سربازان و كارگران بر پای كار رسیده است. برج كوچك منطقه سوادكوه كه در یكی از ییلاقات شهر زیرآب است و با سنگ و ملاط ساروج ساخته شده است. [ویرایش] اقتصاد و فرهنگدر گذشته ای نه چندان دورمراتع غنی این منطقه منبع درآمد ساكنین آن بود. مردم این ناحیه اكنون نیز به علت شرائط مناسب اقلیمی به كار دامپروری و پرورش انواع دام اشتغال دارند. تا قبل از ملی شدن مراتع و اصلاحات ارضی سواد كوه جزء یكی از مهمترین تأمین كننده مواد لبنی و گوشتی بازار تهران و مازندران به شمار می رفت. در حال حاضر نیز سوادكوه به عنوان یك از قطبهای دامپروری استان مازندران مطرح بوده و یكی از بهترین نژاد گوسفند زل در این ناحیه پرورش یافته و نگهداری می شوند. بعلت كوهستانی بودن منطقه كشاورزی در این شهرستان از رونق چندانی برخوردار نیست و در نواحی جنوبی آن كشت گندم، جو و ارزان در گذشته مرسوم بود. كشت و كار در نواحی جلگه ای شمال آن و در حومه شهر شیرگاه دارای رونق بیشتری است و برنج كاری قسمت اصلی تأمین معاش و گردش امورات اقتصادی آن بشمار می رود. در اوایل قرن چهاردهم سنتی با كشف منابع عظیم زغال سنگ، در این ناحیه، البرز مركزی، بسیاری از بومیان این منطقه در این بخش مشغول بكار شده و كار در معادن و امور جنبی آن چهره اقتصادی سوادكوه را دگرگون نمود. علاوه بر ذخائر عظیم ذغال سنگ، منابع معدنی دیگر مانند فلورین و سیلیس نیز از در آمدهای اقتصادی این ناحیه بشمار می رود و عده كثیری نیز در خدمات مربوط به راه آهن دولتی كشور اشتغال دارند. جنگلهای سوادكوه، نیز نقش اندكی در امورات اقتصادی ناحیه دارند. این شهرستان دارای 1050000هكتار جنگل آباد و مرغوب، 160000 هكتار جنگل نامناسب و 108000 هكتار مرتع می باشد. صنایع دستی نیز در گذشته از منابع در آمد سوادكوه به شمار می رفت و در حال حاضر بعلت مهاجرت جمعیت آن و عدم توجه جوانان، بخش ناچیزی از درآمدها را بخود اختصاص داده است. شهرستان سوادكوه از نظر اقتصادی یكی از محرومترین شهرهای استان می باشد. با توجه به دارا بودن به جاذبه های توریستی متنوع، با اجرای سیاست های مناسب در بخش گردشگری تغییرات مثبت فراوانی را در همه جوانب اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی شاهد خواهد بود. از صنایع موجود در منطقه می توان به كارخانه چوب لاجیم، اشباع تراورس شیرگاه، كارخانه فرآورده های چوبی گله و سنگده دودانگه اشاره كرد. از نظر سوابق فرهنگی نیز منطقه سوادكوه دارای پیشینه ای بسیار روشن در ایران بوده و شخصیت های بزرگی را در علوم مختلف به جامعه علمی كشور تقدیم كرده است. در حال حاضر نیز ساكنین این شهرستان از فرهنگ اصیل، سنتی و بسیار غنی برخوردارند كه در رفتار اجتماعی آنان نیز نمود یافته است. وسعت فراوان و شرائط سخت اقلیمی و طبیعی باعث گردیده كه در خصوص احداث اماكن فرهنگی و آموزش عالی كه سوادكوه به جایگاه واقعی خود دست پیدا نكند ولی با روند مثبت موجود در حال توسعه می باشد. [ویرایش] گویشبومیان سوادكوه نیز مانند نقاط دیگر مازندران گویش و زبان طبری یا همان زبان مازندرانی را با لهجه خاصی تكلم می كنند. شایان ذكر است كه بیشتر واژه های زبان طبری به دلیل نفوذ زبانهای دیگر در استان مازندران فراموش شده ولی در سوادكوه از اصالت بیشتری برخوردار بوده و كمتر دچار صدمه گردیده است. در گذشته های دور زبان پهلوی در این ناحیه رایج بود و تا قرن پنجم هجری قمری نیز مردم این دیار با زبان پهلوی گفتگو می كردند و دیرتر از نقاط دیگر ایران تحت نفوذ زبان و فرهنگ بیگانه قرار گرفتند. تصویر:Savad-kuh-ir.jpg
شهرستان سوادکوه
[ویرایش] آداب و رسومتا چند دهه قبل آداب و رسوم سنتی كه از دوران باستان به یادگار مانده بود در سوادکوه رواج داشت اكنون بسیاری از آنها به خاطر رسوخ تفكرات خاص شهر نشینی به فراموشی سپرده شده و نسبت های بر جای مانده نیز دچار تغییرات اساسی گردیده است. مردم منطقه سوادكوه مانند دیگر مناطق مازندران آئینهای سنتی و مذهبی ماه مبارك رمضان، عید فطر، قربان و غدیر خم و چشنهای میلاد ائمه بهمراه سوگواری خاص ماه محرم و آئین های ملی عید نوروز، شب یلدا را بر پا میدارند. از دیگر سنتهای زیبا و نیكوی قدیمی شب نشینی است كه توأم با بیان حكایات و اساطیر قدیم می باشد. در این دور هم نشینی ها تنقلات و شیرینی های سنتی مانند پشت زیك، ماكلمه و نان كتی نیز تهیه و استفاده می شود و تا میهمان قندان را بر نگرداند، میزبان دادن چای را قطع نمی كند. باورهای خرافی مثل زوزه شغال، بانگ مرغ، دیدن زن در شروع مسافرت بر سر راه و . . . نیز وجود داشت و اكنون نیز بندرت دیده می شود. در آئین سنتی 26 عید ماه كه هر ساله در پایان ماه تیر برگزار می شود اهالی بیاد در گذشتگان و نیاكان خود در كنار مزار آنها به مرثیه خوانی، پذیرای و برپائی ورزشهای سنتی اهتمام می ورزند. از رسوم جالب دیگر منطقه، مراسم پنو می باشد كه خاص دامداران و دامپروران بوده و بیشتر در زمان انتقال دامها به نواحی ییلاقی و ارتفاعات اجرا می شود. مراسم نوروز خوانی در ماه پایانی زمستان و در آستانه عید نوروز شبانان و چوپانان مناطق ییلاقی شب هنگام با كوبیدن درب منازل آغاز بهار و پایان زمستان را بشارت می دهند. علاوه برآن با تكان دادن زنگوله و ایجاد سر و صدا وارد روستاها می شوند و با آهنگ و آوئی ویژه شعر می خوانند و از صاحب خانه مژدگانی طلب می كنند. زنان كدبانو مژدگانی دادن را نیك پنداشته و از شگون های خوب می دانند. در برخی از اوقات نوروزی خوان یك كیسه كوچك را به سر یك طناب كوتاه می بندند و آن را به داخل منازل انداخته و صاحب خانه پس از پركردن كیسه از پول یا شیرینی، تخم مرغ، قند، چای و آن را به نوروزی خوان برمی گرداند. [ویرایش] جاذبه های ورزشیكشتی محلی این ورزش سنتی، زیبا از زمانهای دور در سوادكوه از جایگاه و اعتبار خاصی برخوردار بوده و جزء مهمترین ورزشهای این نا حیه به شمار می رفته است. در مناسبتهای مختلف، بویژه در جشنهای 26 عید ماه، جوانان و ورزشكاران هنر خود را در میدان امامزاده حسن، امامزاده علی و چند مكان دیگر به نمایش می گذارند و به برندگان نیز جوایزی مانند گاو و گوسفند تعلق می گیرد. [ویرایش] مرده گیریاین ورزش نیز از قدیم الایام در مراسم عروسی انجام می شود و در حال حاضر كم تر از گذشته به آن توجه می شود. ورزشهای دیگر سوادكوه عبارتند از
[ویرایش] غذاهای سنتیمردم سوادكوه بسیار مهمان نواز و سخاوتمند هستند و میهمان در نزد آنان از حرمت و ارزش والائی برخوردار است. بدین خاطر در پذیرائی و تزئین سفره غذا نیز دارای ذوق و سابقه درخشانی می باشند در طبخ غذا هم هنر و ظرافت بسیاری بكار می برند. برخی از غذاهای سنتی این منطقه عبارتند از: تیرنگ بشتی: كه غذای بسیار لذیذ و مقدس بوده و به غذاهای دسته جمعی و گروهی معروف است. تهیه آن بدین صورت می باشد كه برنج مرغوب با شیر پخته می شود وسپس روغن حیوانی را تفت داده و به آن اضافه می كنند و در ادامه شیر، ماست و سر ماست نیز با آن مخلوط شده و پس از بهم زدن مورد استفاده قرار می گیرد. ارسیولی: كه نوعی نان است و با آرد برنج و تنور سنتی تهیه می شود و كیفیت و طعم آن نیز كم نظیر است. كماج: نوعی شیرینی مقدسی است و با آرد، زردچوبه، كره یا روغن حیوانی و شیر درست می شود و بسیار مطبوع و خوش خوراك می باشد. این غذا بیشتر توسط دامداران تهیه می شود. حلوای مخصوص : كه در عروسیها و اعیاد و جشن های مذهبی، سنتی و ملی تهیه می گردد. از فرآوردههای دیگر غذائی این منطقه می توان به پیسه گنه و محصولات لبنی مانند خامه، سرشیر، ماست، سرماست، دوغ، كشك، پنیر، كره، آلوشه و تنقلاتی مانند پشت زیك، ماكلمه و نان كتی اشاره كرد [ویرایش] صنا یع دستیسوادكوه از زمانهای قدیم به عنوان یكی از مناطق مهم در تولید صنایع دستی به شمار می رفت. اكنون به این هنرهای سنتی كمتر توجه می شود و در صورت عدم برنامه ریزیهای مناسب و كارشناسانه، بعلت عدم توجیه اقتصادی سایه های كمرنگ آنها محو خواهد شد. وجود نداشتن تضمین برای خرید تولیدات صنایع دستی، پائین بودن سقف تسهیلات بانكی از تنگناهای مهم این بخش است. با حمایت دولت، حذف موانع گمركی جهت صادر كردن فرآورده ها، تشویق هنرمندان و تولید كنندگان، حمایتهای مالی و اعتباری، برپائی نمایشگاههای صنایع دستی در داخل و خارج كشور برای معرفی، تبلیغ و بازاریابی دست آفریده ها می تواند این ظرائف سنتی كه در فرهنگ و تمدن كهن این منطقه ریشه دارد را احیاء كند. از مهمترین صنایع دستی سوادكوه می توان صنایع چوبی مانند قاشق، لاك، لاكچه، كچه شن، ملاقه، آبگردان، ظروف و كاسه های ویژه دامداران، تلم برای تبدیل ماست به دوغ و كره را برشمرد. در اطراف شهر شیرگاه و در دهستان شرق و غرب شیرگاه و در بخش لفور تولید نخ ابریشم بصورت سنتی و دست بافته های ابریشمی متدوال است. در مناطقی مانند دهستان لفور و منطقه خوش آب و هوای آلاشت دست بافته های زیبائی مانند شمد، كرچال، پتوهای نخی، جوراب و دستكش پشمی، باشلق، چوخا، پارچه های دلیجی رایج بوده و طرح های ركمی و كوتری زیر روی جوراب ها دیدنی و خیره كننده است. در اكثر نقاط مواد كده نیز گلیم بافی و جاجیم بافی نیز صورت می گیرد. یكی از صنایع دستی بسیار مهم ناحیه سوادكوه فرش بافی است كه در كار اصلی منطقه یعنی دامپروری ریشه دارد. مسیر تكاملی فرش بافی از نمدمالی و گلیم بافی و جاجیم بافی تا فرش های دست بافت چندین قرن سابقه دارد. دقت و تسلط مردم سوادكوه به در زمینه تولید، نوع، كیفیت و نقش قالی، نشانگر آشنائی آنان به زیرو بم این صنعت زیبا و سود آور می باشد. [ویرایش] رودخانه ها سوادکوهرود تالار : بومیان آن را تلار رود نیز می نامند. این رودخانه از ارتفاعات گدوك، عباس آباد و شفلین سرچشمه گرفته و پس از طی مسافت تقریبی 80 كیلومتر به دریای خزر می ریزد. در مسیر نیز رودهای بزرگ و كوچك به آن می پیوندند. در تمامی طول مسیر راه آهن سراسری شمال به جنوب كشور و جاده تهران به شمال در موازات آن دیده می شود. مناظر طبیعی اطراف آن نیز بسیار زیباست. وجه تسمیه آن نیز برگرفته از نام اقامتگاه گالش ها و دامداران می باشد كه با چوب در جنگلها ساخته می شود. عده ای نیز معتقدند كه كه از تركیب دو واژه تل یا تیل به معنی گل و آر به معنی آب تشكیل شده و در جمع به معنی آب گل آلود می باشد. در حال حاضر علیرغم توان بالقوه این رودخانه و امكانات طبیعی اطراف آن بهمراه مسیرهای دسترسی مناسب، بهره بر |
