Katalan

Katalan català, valencià
Ahoskera:	NAF: [kataˈlaː]
Non mintzatzen den:	Andorra, Espainia, Frantzia eta Italia
Eskualdea:	Andorra, Katalunia, Valentziako Erkidegoa, Balear Uharteak
Guztira hiztunak:	10 milioitik gora; haietako 7 milio hiztun aktiboak
Hizkuntza familia:	erromantzea
Estatus ofiziala
Hizkuntza ofiziala:	Andorra, Valentziako Erkidegoa (Espainia), Balear Uharteak (Espainia), Katalunia (Espainia), Alger (Italia)
Araugilea:	Institut d'Estudis Catalans Acadèmia Valenciana de la Llengua
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1:	ca
ISO 639-2:	cat
ISO 639-3:	—
Katalana hitz egiten den eremua
Oharra: baliteke orri honek NAF fonetika ikurrak edukitzea Unicoden.

Katalana latinetik datozen hizkuntzetako bat da, 9.500.000 milioi lagunek hitze egiten dutena. Valentziera eta mallorkera ditu dialekto nagusiak.

[aldatu] Katalanaren geografia

Lau herrialdetan mintzatzen da:

• Andorra, bertakoa da eta hizkuntza ofizial bakarra da.

• Espainia:

• • Katalunia: bertakoa da eta gaztelaniarekin bat, koofiziala. Dialekto mota anitz daude erkidegoaren barruan.

• • Balear Uharteak: bertakoa da eta gaztelaniarekin bat, koofiziala. Dialekto balearra mintzatzen da baina batasunik gabekoa da, azpidialekto asko baititu.

• • Valentziar Erkidegoa: bertakoa da eta ofizialki eta generikoki, "valencià" edo "valentziera" dialektoaz hitz egiten da. Batasunik gabekoa da, erkidegoan hiru azpidialekto baitaude.

Berez, Castelló-n mintzatzen den valentzierak Lleida eta Tarragonako katalanarekin parekotasun handiak ditu. Eremu hartan, valentziera biztanleriaren % 40,1en ohiko hizkuntza da; aldiz, Valentziar Erkidego osoan, biztanleen % 25en ohiko hizkuntza da, gutxi gorabehera.

• • Aragoiko ekialdea(Sartaldeko Zerrenda): La Litera eta El Matarraña eskualdeek osatutako eremua da eta biztanleen % 90ek baino gehiagok darabil. Ez da ofiziala; hala ere, 1990etik onarpen handiagoa jaso du erkidegoko legeen arabera.

• • Murtziako El Carche eskualdea: ofizialtasunik gabea, 500 bat lagunek darabilte.

• Frantzia: Aintzinako Rosselló eta Cerdanya eskualdeetan (Ipar Katalunia moduan ezagunak halaber), gaur egungo Ekialdeko Pirinioak departamentuaren zatirik handiena osatzen duten lurraldeetan. 2008ko abenduaz geroztik, koofiziala da, frantsesarekin batera; dena dela, frantsesaren aurrean atzerapen handia pairatu du, biztanleen % 3.5ek soilik hitz egitn baitu.

• Italia: Sardiniako Alguer hirian; biztanleen % 13,9k hitz egiten du.

Eremu linguistiko osoa bildu nahi duen izena "Països Catalans" da, XIX. mendearen amaieran Joan Fuster idazle ospetsuak sortua, "Nosaltres, els valencians" (Gu, valentziarrak) bere liburuan.

[aldatu] Lexikoa

• Latinaren etortzea baino lehenagoko hitzak
• Grekotikako hitzak
• Araberaren ekarpena

[aldatu] Hizkuntza ofizialtzat duten eskualdeetan

[aldatu] Ofizialtasunik gabeko eskualdeetan

[aldatu] Guztira

[aldatu] Dialektologia

 Sakontzeko, irakurri: Katalanaren dialektoak

Mendebaldeko Dialektoak Ipar-mendebaldeko katalana Ribagorzarra Pallarera Lleidarra Hegoaldeko katalana edo Iparraldeko valentziera Tortosiera Matarrainera Maestrazgoko valentziera Valentziera Planako valentziera Erdialdeko valentziera Hegoaldeko valentziera Mallorkera

Ekialdeko dialektoak Iparraldeko katalana Capcirera Roselloera Erdiko katalana Salatera Bartzelonakoa Tarragonakoa Xipellarra Balearra Mallorkera Menorkera Eivissera Algerera

[aldatu] Literatura

 Sakontzeko, irakurri: Katalanezko literatura

Organyako Homiliak dira idatzitako dokumentu literariorik zaharrenak: adituen arabera, 1080 eta 1095 urte bitartekoak dira. Itun Berriaren predikura bideratutako sermoi-liburu bateko atalak dira.

Idazleen artean, ospetsuenak dira, beste batzuen artean, Ramon Llull, Ausias March eta Salvador Espriu.

[aldatu] Musika

 Sakontzeko, irakurri: Katalanezko musika

Azpimarratzekoak dira Raimon, Joan Manuel Serrat, Maria del Mar Bonet eta Lluis Llach abeslariak.

Taldeen artean, Els Pets eta Sopa de Cabra ezagunenak dira.

[aldatu] Hedabideak

• Egunkariak: "Avui", "El Periodico de Catalunya", "El Punt", "El Nou", "Regio 7", "Segre", "Diari de Balears".
• Telebistak: "TV3".
• Irratiak: "Catalunya Radio".
• Webguneak: "VilaWeb".

[aldatu] Ekimenak

1993tik urtero antolatzen dute Correllengua izeneko lasterketa aldarrikatzailea, Korrikaren eredua hartuta.

[aldatu] Ikus, gainera

• Galeusca.
• Europako hizkuntza gutxituak.
• Judukatalana.

Hizkuntza honek bere Wikipedia du. Bisita ezazu.