Старабеларуская мова

Змест

Старабеларуская мова: колішняя ўсходнеславянская літаратурная мова, якая была шырока распаўсюджана на славянскіх землях Вялікага Княства Літоўскага да 17 ст., а захоўвалася ва ўжытку да пачатку 19 ст.[1] Магчыма, што ў 15—16 ст. яна ўжывалася і на некаторых землях Вялікага княства Маскоўскага[2].

Старабеларуская літаратурная мова склалася на аснове ўзаемадзеяння тагачаснай царкоўнаславянскай літаратурнай мовы і старабеларускіх народных дыялектаў. Пачаткам яе адметнага існавання лічыцца 14 ст. (Гл.далей: Развіццё старабеларускай літаратурнай мовы).

[правіць] Тэрмін

Азначэнне «старабеларуская» было ўведзена Я. Ф. Карскім (1893) на падставе яе роднаснай блізкасці з народнымі беларускімі гаворкамі 19 ст. Пэўная саманазва гэтай моўнай існасці застаецца невядомай, як і само існаванне такой назвы. Гістарычна ўжываліся шматлікія азначэнні гэтай мовы, некаторыя з іх — недакладныя або неадназначныя. гл.далей: Наменклатура).

У заходняй мовазнаўчай наменклатуры старабеларуская літаратурная мова, разам са стараўкраінскай, разглядаецца як частка абагульняльнай існасці «русінская мова» (англ.: Ruthenian language), да якой прылічваюць літаратурную мову ўсіх усходнеславянскіх тэкстаў, якія немагчыма пэўна прылічыць да царкоўнаславянскіх, і якія паходзяць з ВКЛ і Рэчы Паспалітай 14—18 ст. Гэтая думка падтрымліваецца польскай і літоўскай навуковымі школамі. Гл.далей: Узнікненне старабеларускай літаратурнай мовы.

Сучасная беларуская літаратурная мова была створана на аснове старабеларускіх народных гаворак, якія існавалі на этнічных беларускіх землях у 19 ст., і фіксуюцца ў помніках з 17—18 ст. Гл.таксама: Гутарковая мова ў 17—18 ст..

[правіць] Узнікненне

Пасля распаду пратаславянскай мовы каля сярэдзіны 1 тыс. і ўзнікнення усходнеславянскіх пляменных дыялектаў, асноўнай падзеяй у іх развіцці пасля 10 ст. было хрышчэнне і ўстанаўленне царкоўнаславянскай мовы як мовы афіцыйнай, духоўнай і літаратурнай.

У далейшым, на землях усходнеславянскага засялення адбываліся два галоўныя працэсы. Першым было развіццё духоўнай літаратуры па-царкоўнаславянску, другім было развіццё свецкай пісьменнасці на кірыліцы (лучна з афіцыйнай і дзелавой — гл.таксама: канцэпцыя агульнай усходнеславянскай мовы і яе крытыка).

[правіць] Развіццё

Узнікненне старабеларускай літаратурнай мовы як асобнай моўнай існасці і пачатак яе дакументаванага развіцця ў такой якасці адносяцца, звычайна, да 14 ст. Далейшае развіццё адбывалася ў 15 ст. і вяршыня развіцця была дасягнутая ў 16 ст.[3] У 2-й пал. 16 — 1-й пал. 17 ст. былі зробленыя спробы кадыфікацыі, з якіх найбольш значнымі прызнаюцца[4] граматыка і буквар Івана Фёдарава (1574, 1578), граматыка Лаўрэнція Зізанія (1596) і граматыка Івана Ужэвіча (1645; прыналежнасць да старабеларускай ці стараукраінскай мовы аспрэчваецца адпаведнымі нацыянальнымі навуковымі школамі).

Характэрна беларускія фанетычныя ўплывы адзначаюцца ў мясцовых царкоўнаславянскіх помніках яшчэ ў сяр. 11 ст.[5]</ref>, а самым раннім помнікам пісьменнасці, дзе выразна відаць рысы старабеларускай мовы, лічацца «Смаленскія граматы» (1229)[6].

Складванне старабеларускай мовы адбывалася пад моцным уплывам старой царкоўнаславянскай літаратурнай традыцыі, і асноўвалася на мясцовых усходнеславянскіх дыялектах[7], з асноўным уплывам, пачаткова, з боку гаворак полацка-смаленскага рэгіёну, пазней — сярэднебеларускіх гаворак, потым — гаворак віленскага рэгіёну[8]

Адначасова з тым, што мова літаратурная паступова зрабілася, да пэўнай ступені, штучнай, мова гутарковая захоўвала адносную чысціню, і літаратурная мова няспынна чэрпала моўныя рэсурсы з гутарковай[9]

Моцным фактарам у развіцці старабеларускай мовы пасля канца 14 ст. стала паланізацыя верхніх, потым і сярэдніх класаў на землях ВКЛ, якая дасягнула значнай ступені ўжо ў сяр. 15 ст.[10] У слоўніцтве літаратурнай мовы былі прыкметнымі лацінскі і германскі ўплывы. У 1-й пал. 17 ст., пасля поспехаў паланізацыі на беларускіх землях і перамяшчэння цэнтру праваслаўнага друку ў Кіеў, адзначаецца пэўны украінскі ўплыў.

Фанетыка і марфалогія старабеларускай мовы стабілізаваліся ў 16 ст., лучна з характэрна-беларускімі фанетычнымі рысамі, што не існавалі раней, найбольш прыкметныя сярод якіх: «аканне» (развілося каля 14 ст.), «нескладовае у» (каля пач. 13 ст.). Асобныя старабеларускія адметнасці ў марфалогіі развіліся ўжо ў 14—15 ст.[11]

Сінтаксіс і лексіка працягвалі мяняцца, у тым ліку і пасля 16 ст., прычым літаратурная мова была пад моцным уплывам польскай мовы, асабліва ў 16—17 ст. Лічыцца, што гутарковая мова была адноснай свабоднай ад такога ўплыву, і пачала адрознівацца ў сінтаксісе і асабліва ў лексіконе.[11]

[правіць] Наменклатура

Заходняя філалагічная наменклатура і гістарыяграфія, асабліва польская і і літоўская, звычайна спасылаюцца на старабеларускую мову як складавую частку зборнай існасці, «русінскай мовы» (Ruthenian, Old Ruthenian). Гістарычна, існавалі шматлікія назвы і азначэнні старабеларускай мовы, некаторыя з іх неадназначныя:

[правіць] Колішнія і сучасныя назвы

  • беларуская (руск.: белорусский язык): рэдка ў колішняй Маскоўскай дзяржаве; таксама ў Крыжаніча. Азначэнне «беларуская (мова)» (руск.: белорусский (язык)) у дачыненні як мовы 19 ст., так і мовы Сярэднявечча, ужывалася ў працах расійскіх даследнікаў 19 ст. Буслаева, Аганоўскага, Жыцецкага, Сабалеўскага, Недзешава, Уладзімірава, і паслужыла як аснова для азначэння Карскага.

[правіць] Сучасныя назвы

  • (Старая) заходнеруская (мова або гаворка) (руск.: (древний) западнорусский язык, ...наречие: сустракаецца пераважна ў тых даследнікаў, якія падтрымлівалі канцэпцыю прата-рускай стадыі развіцця, асабліва з канца 19 ст. — Карскі, Шахматаў.
  • літоўска-руская (руск.: литовско-русский): расійскія даследнікі 19 ст. Кепен, архіпіскап Філарэт, Сахараў, Каратаеў.
  • літоўска-славянская (руск.: литово-славянский): расійскі даследнік 19 ст. Бараноўскі.[12]
  • руска-польская і нават польскі дыялект: Штрытэр, польскія даследнікі Самуіл Багуміл Ліндэ, польскі пісьменнік Вішнеўскі. Азначэнне выкарыстана і пры азначэнні мовы перакладу Бібліі Скарынам.

[правіць] Колішнія назвы

  • русінская (руская, рутэнская) (руски езыкъ): называлася так сучаснікамі, але, звычайна, не ў тагачаснай Маскоўскай дзяржаве Неадназначны тэрмін, якія можа адносіцца і да старабеларускай, і да стараукраінскай, і нават да мясцовага царкоўнаславянскага тэксту.
    • простая русінская (руская) або простая гаворка (простый руский (язык) або простая молва): варыянт папярэдняга, сустраканы, напр., у выдаўца Рыгора Хадкевіча (16 ст.).
  • літоўская (литовский язык): імаверна, амаль выключная спасылка на гэтую мову ў Маскоўскай дзяржаве. Таксама ў Зізанія (канец 16 ст.), Памвы Бярынды (1653).

[правіць] Уздым і заняпад

У 14 ст. старабеларуская мова ўжо была шырока распаўсюджанай мовай у ВКЛ, на якой размаўлялі і пісалі ва ўсіх слаях грамадства, лучна з неславянскай часткай арыстакратыі, і на якой складаліся ўсе віды свецкіх і дзяржаўных дакументаў[13].

У 15—16 ст., часткова ў 17 ст., старабеларуская мова ў ВКЛ была пераважнай мовай дзяржаўных, дыпламатычных, дзелавых і прыватных дакументаў, дакументаў гарадскога, земскага, замкавага справаводства , дакументацыі магдэбургій, магістратаў, опісаў і рэвізій маёмасці, спісаў войска і г.д., нават на этнічна літоўскіх землях ВКЛ[14]. Па-старабеларуску была складзена большая частка дакументаў 15—16 ст. Літоўскай метрыкі (гл.таксама: Дэнамінацыя афіцыйнай мовы); на гэтай мове складаліся афіцыйныя лісты каралеўскіх канцылярый у Кракаве і Варшаве, скіраваныя ў ВКЛ[14], статуты ВКЛ. Старабеларуская мова высока ацэньвалася і за мяжой[14].

Старабеларуская мова стала 3-й славянскай, пасля чэшскай і польскай, на якой пачаўся кнігадрук. Першая кніга па-старабеларуску была надрукаваная Скарынам у Празе (1517). Пазней у 16 ст. фактычны цэнтр старабеларускага кнігадруку змяшчаўся ў Вільні.

Старабеларуская мова была мовай белетрыстыкі, публіцыстыкі, мемуараў, рэлігійнай палемікі, гамілетыкі, агіяграфіі і г.д., на яе перакладаліся заходнееўрапейскія рыцарскія раманы, гістарычныя хронікі і апокрыфы.[14]

Пасля палітычных змяненняў, што адбываліся ў ВКЛ з канца 14 ст. і на працягу 15 ст., назначылася тэндэнцыя да заняпаду старабеларускай культуры на карысць польскай, і такі заняпад мацнеў на працягу 16—17 ст., хоць і выкрываўся ў публіцыстыцы, напрыклад, у прадмове Цяпінскага (1570). Асабліва неспрыяльным становішча стала ў апошняй чвэрці 16 ст., калі ў Рэчы Паспалітай набрала сілу контр-рэфармацыя, бо пратэстанты і праваслаўныя складалі на той час асноўную частку беларускамоўнага насельніцтва. Між іншым, інквізіцыя Рэчы Паспалітай улучыла шмат выданняў настарабеларускай мове ў свой «Кодэкс забароненых кніг» (вып. з 1603)[15].

У 16—17 ст. існавала пэўная палітычная апазіцыя працэсу паланізацыі, якая выразілася ў адмысловым артыкуле адносна старабеларускай як адной дазволенай мовы афіцыйных дакументаў, што быў унесены ў Статут 1566 году, і паўтораны ў Статуце 1588 году, і нават у польскім перавыданні Статуту (1614)[16]. Гл.таксама: Залаты век беларускай гісторыі.

З цягам часу, калі ўсё большая колькасць вышэйшага, а потым і сярэдняга класу пераходзіла ў польскамоўную культуру, выкарыстанне старабеларускай мовы скарачалася. Пад сяр. 17 ст. адзіным значным выдаўцом па-старабеларуску заставалася праваслаўная царква. Аднак, у той час нават мова тэкстаў, пісаных у праваслаўным асяроддзі, сталася, у спробе прыцягнуць увагу чытача, моцна паланізаванай, і пачала моцна адрознівацца не толькі ад гутарковай мовы, але і ад ранейшай старабеларускай літаратурнай традыцыі. Прыкметна, што ад 1626 ўся праваслаўная анты-уніяцкая палеміка друкавалася па-польску.

Пад 2-ю чвэрць 17 ст., старабеларуская літаратурная мова ўвабрала вялікую колькасць польскіх моўных элементаў, адарвалася ад сваёй народнай асновы, і сталася моцна штучнай і нават не цалкам прыдатнай да жыццёвага выкарыстання. Літаратурная мова перыяду, асабліва пасля пераносу цэнтру праваслаўнага кнігадруку ў Кіеў (1610-я гг.), ужо не можа лічыцца сапраўды старабеларускай.[11]

У 1696 годзе, Генеральная канфедэрацыя саслоўяў забараніла выкарыстанне старабеларускай мовы ва ўсіх новых[17] афіцыйных дакументах, замяняючы яе ў гэтай ролі польскай мовай.

Старабеларуская мова захоўвалася сярод дробнай шляхты і мяшчанства да пач. 19 ст., але фактычна была зведзеная да ролі «плябейскай» гутарковай мовы. Друк па-старабеларуску фактычна не існаваў, і адзінымі школамі, дзе выкладанне вялося па-старабеларуску, былі школы ордэну базыліянцаў.

У 19 ст., рэшткі старабеларускай мовы, што захаваліся ў гутарковай форме, паслужылі, у ліку іншага, асновай для стварэння сучаснай беларускай мовы.

[правіць] Духоўная літаратура

З'яўленне старабеларускіх адметнасцяў у духоўнай літаратуры па-царкоўнаславянску адносіцца да 15 ст., а некаторыя аўтары заўважаюць беларускія фанетычныя адметнасці ў тэкстах 11 ст.[18]. Значнейшымі прыкладамі такой літаратуры былі «Чэцця» (перапісаная «паповічам Бярозкам з Наваградку», 1489), збор кніг Бібліі, перакладзены на старабеларускую з ідыш у пач. 16 ст., псалтыр 16 ст. і інш.[19]. Скарына, захоўваючы царкоўнаславянскую аснову ў сваіх кнігах, увёў так шмат старабеларускай лексікі, што мова яго кніг пачала значна адрознівацца ад царкоўнаславянскай[20].

Далейшыя спробы скарачэння разрыву між мовай духоўнай літаратуры і гутарковай былі зробленыя Будным і Цяпінскім. Выданне Запаветаў у перакладзе Цяпінскага азначыла фактычную замену царкоўнаславянскай мовы на старабеларускую ў ролі мовы духоўнай літаратуры.[11]

[правіць] Афіцыйная мова

Праблема класіфікацыі афіцыйнай, канцылярскай мовы і яе адменаў у ВКЛ з'яўляецца спецыфічнай. Наогул, між мовазнаўцамі, што вывучаюць сярэднявечную усходнеславянскую пісьменнасць, існуе фундаментальная нязгода наконт таго, ці лічыць тагачасную афіцыйную пісьменнасць праявай адпаведнай літаратурнай мовы. У выпадку старабеларускай мовы, Карскі ў 1900-х гг. (пазней, Ф. П. Філін у 1970-х гг., Л. М.Шакун у 1960-х гг.) давялі дастатковую ступень тоеснасці між старабеларускай літаратурнай мовай і мовай афіцыйных дакументаў ВКЛ. Але іншыя даследчыкі (С. Кутшэба (1914), Й. Якубоўскі (1912), А. Мартэль (1938), І. І. Лапо (1936)) аспрэчылі думку Карскага — або падкрэсліваючы значнасць царкоўнаславянскага кампаненту ў мове афіцыйнай пісьменнасці ВКЛ, або выстаўляючы тэзіс пра тое, што такая мова была проста царкоўнаславянскай.[21]

Распаўсюджанне такіх поглядаў звычайна прыпісваецца недастатковаму веданню іншаземнымі даследчыкамі жывой беларускай мовы, перакрыццём сфераў ужывання сярэднявечнай царкоўнаславянскайі старабеларускай моваў, падобнымі графічнымісістэмамі, блізкасцю гэтых моваў у граматыцы і лексіцы.[21]

Даследаванні славіста Хрысціяна Станга (1935) выявілі некалькі тыпаў мовы афіцыйнай пісьменнасці ў ВКЛ[22]:

  • У 14 — пач. 15 ст. — паўднёва-валынскі, паўночна-валынскі, полацка-віцебска-смаленскі тыпы.
  • На сяр. 15 ст. («перыяд караля Казіміра» [sic]) — паўднёва-беларускі і паўночна-валынскі тыпы, з перавагай беларускага тыпу, і таксама з маргінальнай наяўнасцю паўднёва-валынскага тыпу.
  • На пач. 16 ст. афіцыйная мова (як і наогул літаратурная мова) дасягае сваёй больш устойлівай, унармаванай формы.
  • На сяр. 16 ст. — афіцыйная мова тоесная з літаратурнай старабеларускай, і блізкароднасная з беларускімі дыялектамі тагачаснага віленскага рэгіёну; полацкі тып, на той час, зліваецца з асноўнай нормай, паўднёвыя тыпы знікаюць цалкам.[21]

Аднак, пытанне дэнамінацыі дзяржаўнай, афіцыйнай і дзелавой мовы ВКЛ застаецца неразвязаным мовазнаўцамі і ў 2000-х гг. Існуюць такія намінацыі, як:

  • «канцылярская мова ВКЛ» (паводле Станга), што абмежавана канцылярскімі і афіцыйнымі дакументамі, якія складаліся ў ВКЛ, і не датычыць усёй старабеларускай пісьменнасці;
  • «простая мова» (паводле Б. А. Успенскага), што можа адносіцца і да мясцовых дыялектаў некаторых паўночна-заходніх беларускіх гаворак;
  • «руська мова», што вельмі недакладна, асабліва з-за таго, што ў пераважнай большасці беларускіх помнікаў лексема «рускій» пішацца без мяккага знаку, адлюстроўваючы фанетычны працэс, скончаны за 12—13 ст. Апроч таго, тэрмін «рускі» вельмі неадназначны ў яго выкарыстанні ў помніках, і можа таксама адносіцца да такога тэксту, які «наогул усходнеславянскі» або «праваслаўнага толку» або «пісаны кірыліцай» або, нарэшце, старабеларускі. Неадназначнасць выкарыстання тэрміну ўскосна пацверджваецца існаваннем тэрміну «простая руская мова» (напрыклад, у «Духоўных гаворках святога айца Макарыя», Вільна, 1627, стар. 9.);
  • «старабеларуская літаратурная мова», што на 2000-я гг. агульнапрынята, але і актыўна аспрэчваецца некаторымі небеларускімі мовазнаўчымі школамі.[23]

Гэтыя неадназначнасці ў помніках пісьменнасці далі падставы для працяглых спрэчак адносна беларуска-украінскага размежавання літаратурных помнікаў таго перыяду, якія азначаныя як пісаныя «простай мовай». Адным з шырокавядомых[24] прыкладаў такой палемікі з'яўляецца праца украінскага даследчыка І. І. Агіенка (1935).


[правіць] Агульная характарыстыка

Стабільныя, агульнапрынятыя кадыфікаваныя нормы (арфаграфіі, фанетыкі, марфалогіі, словаўтварэння) ў старабеларускай літаратурнай мове не існавалі, а толькі фармаваліся; у адным тэксце маглі спалучацца як архаічныя, так і жывыя моўныя рысы, так і інавацыі. Існавалі шматлікія фармальныя дублеты — фанетычныя, марфалагічныя, арфаграфічныя. Так, рознымі спосабамі маглі перадавацца на пісьме, напрыклад, выбухны [г] — праз спалучэнні 'гг', 'кг', афрыката [дж] – дыграфамі 'дч', 'дж'; магло перадавацца або не перадавацца аканне, зацвярдзенне шыпенных, 'р', 'ц', пераход 'л', 'в' у 'ў' (нескладовае) ды інш. Таму нормай у старажытнабеларускай літаратурнай мове звычайна лічаць найбольш частае, стабільнае ўжыванне той ці іншай граматычнай формы, спалучэння ды інш.[25]

[правіць] Фанетыка

Да адметных фанетычных з'яў старабеларускай мовы адносяцца аканне, яканне, дзеканне і цеканне, адлюстраваныя спарадычна; рэдукацыя ъ і ь у гукі ы, и (молоды, злы, би, пи і інш.); чаргаванні ро, ло, ле -> ры, лы, ли ў становішчы паміж зычнымі (кровъ - крыви, глотка - глытати, блескъ - блишати і г.д.); прыстаўны и перад збегам зычных, першы з якіх санорны (иржа, имгла і інш.), выпадзенне и ў пачатку слоў (мети з имети і інш.); пераход е -> о (прышолъ, чотыры і інш.); афрыката дж, перададзеная або непасрэдна, або апасродкавана (ездживалъ, розъежчал і інш.); фрыкатыўны г, у адрозненні ад выбухнога, што перадаваўся спалучэннямі кг, гк, гг; падаўжэнне зычных (вяселле і інш.); зацвярдзелыя р, ж ,ш, ч (прамо, божэ, иншыхъ, чыи і інш.); пераход в, у, л -> ў, перададзенае праз в (вжо, прышовъ і інш.); прыстаўныя зычныя в, г (восень, гусеница і г.д.); зацвярдзелыя губныя на канцы слова (семъ, сыпъ і г.д.) і інш.. Варта зазначыць, што ўсе гэтыя асаблівасці характэрны для сучаснай (новай) літаратурнай беларускай мовы, і толькі часткова - для ўкраінскай.[26]

[правіць] Марфалогія

З марфалагічных рыс старабеларускай мовы трэба адзначыць скланенне назоўнікаў тыпу боль, тень, жаль, насыпъ і г.д. па ўзоры мужчынскага роду, ужыванне канчаткаў -у (-ю) ў родным склоне адзіночнага ліку ў назоўнікаў мужчынскага роду (народу, броду і інш.); канчатак -ы ў назоўніках мужчынскага і ніякага роду (адз. лік, наз. склон) (городы, болоты і інш.). У рускай мове ў падобных выпадках захаваўся парны лік (два города, два яблока і г.д.); адлюстраванне найвышэйшай ступені параўнання ў прыметніках праз суфікс -ейш (мягчейший і г.д.); формы дзеясловаў тыпу стерегчи, несе, ляж, киньмо і г.д.; клічны склон; наяўнасць службовых часціц хай, але, або, каб і г.д.[26]

[правіць] Сінтаксіс

З сінтаксічных з'яў трэба адзначыць такія асаблівасці ўласна беларускай мовы як шырокае ўжыванне поўных форм прыметнікаў у функцыі выказніка; спалучэнне лічэбнікаў два, тры, чатыры з назоўнікамі (адз. лік) ў форме роднага склону (тры столы і г.д.); ужыванне сінтаксічных канструкцый тыпу лепшъ за его, вышелъ от всихъ, пошолъ до дому, сталося ему і інш.; выкарыстанне ўласна беларускіх злучнікаў што, нібы, калі, як і інш..[26]

[правіць] Лексіка

Слоўнікавы склад старабеларускай мовы надзвычай стракаты, у ім выдзяляецца найперш пласт спрадвечна беларускай лексікі (маці, сонца, брат, тры, новы і г.д.), агульнаславянскія (я, чалавек, дзед, зіма і інш.); агульнаўсходнеславянскія (сабака, куст, сорак, сям'я і інш.), уласна беларускія (волат, вежа, сейбіт, араты і інш.), а таксама шматлікія пазычанні, у большасці праз пасярэдніцтва польскай мовы або проста з польскай мовы.[26]

[правіць] Фразеалогія

Да асаблівасцяў старабеларускай мовы можна далучыць узнікненне ўстойлівых выразаў (фразеалагізмаў), частка з якіх захавалася з часоў агульнаславянскай мовы (напр. соль земли), а частка ёсць уласна беларускімі прыдумкамі (як свинья в болоте, ходити по людях і г.д.)[26]

[правіць] Узаемадзеянні з іншымі мовамі

У пісьмовай старабеларускай мове існавалі шматлікія лексічныя пазычанні, найперш з польскай, таксама з нямецкай, лацінскай, чэшскай, радзей — з літоўскай і цюркскіх моваў. Пазычаныя словы існавалі ў усіх сферах функцыянавання літаратурнай мовы, і ў усіх стылях[27]

Фанетычная адаптацыя пазычанняў літаратурнай мовай адбывалася не цалкам паслядоўна, у літаратурнай мове некаторыя з іх былі засвоеныя часткова, і захавалі гукі, не характэрныя, у прынцыпе, для беларускай мовы.

Так, у старажытнабеларускай літаратурнай мове пад уздзеяннем пазычанняў з грэцкай праз царкоўнаславянскую з'явіўся гук [ф]. У большасці выпадкаў ён захаваўся, але часта ён, як і ў сучасных народных гаворках, замяняўся блізкімі да яго ў акустычных адносінах [п], [х], [хв]: фляша – пляша, кафель – кахель, фурман – хурман, фальварак – хвальварак. Часам утвараліся словы з фанетычнымі варыянтамі: кафтанъ – каптанъ — кахтанъ.

Словы з выбуховым [г] у выніку фанетычнай адаптацыі ў вымаўленні збліжаліся з словамі з фрыкатыўным [г]; раней гэтыя два гукі ў пісьмовых помніках размяжоўваліся: фрыкатыўны [г] перадаваўся літарай 'г', выбухны [г] – 'гг', 'кг' або спецыяльнай графемай. Часам у пазычаных словах фрыкатыўны [г] апускаўся: лоика, траедия[28].

Замяняліся і іншыя нехарактэрныя для беларускай мовы гукі, напрыклад, [е,], [о,] (у паланізмах) — на [а] і [у]: вязенье, прудки (prе,dki).

Асаблівасцю многіх пазычанняў была наяўнасць у іх цвёрдых зубных зычных перад пярэднім галосным [і], што азначалася на пісьме літарай 'ы' пасля адпаведнага зычнага: визытовати, дыктовати, дысцыплина, констытуцыя, традыцыя і інш. Але такое вымаўленне не стала агульнай заканамернасцю старажытнабеларускай мовы; гэтыя словы пачалі прыстасоўвацца да арфаэпічных нормаў жывой народнай мовы: индыкъ – индикъ, инквизыция – инквизиция, инкурсыя – инкурсия і інш. У пісьмовых помніках ранняга перыяду пераважаюць формы з цвёрдымі зубнымі, у позніх — з мяккімі зубнымі (наяўнасць варыянтаў з цвёрдымі зычнымі сведчыць, што пасярэдніцай у пазычанні была польская мова).[29] У 2-й пал. 16 ст. для іншамоўных словаў характэрнае і цвёрдае вымаўленне перад [э]: апэляцыя, гэрбъ, сэймъ, сэкта.

Многія пазычанні зазналі фанетычныя працэсы прыватнага характару, так у словах з двума гукамі [р] адбывалася рэгрэсіўная дыстантная асіміляцыя, у выніку якой першы гук [р] пераходзіў у [л]: барверъ — балверъ, перкгримъ —пелкгримъ, секретаръ — секлетаръ. Мелі месца метатэза: тумултъ – тулмутъ, манастыръ – намастыръ, тарелка – талерка, мураль – муляръ, кальцнеръ – канцлеръ і інш., таксама спрашчэнне: вспонялый – спанялый, обфитость – офитость, радзей — устаўка: каноникъ – кановникъ, пробощъ – проборщъ[30].

Напісанне (і вымаўленне) падвоеных зычных у пазычаннях саступала месца спрошчаным, адзіночным варыянтам; варыянты маглі і суіснаваць.


[правіць] Прыклады

Прыклад тэксту на старабеларускай мове — першы абзац звароту падканцлера ВКЛ Льва Сапегі да Жыгмонта ІІІ Вазы з нагоды прыняцця Статуту ВКЛ, 1 снежня 1588 году, Брэст:

"Наяснейшому пану, пану Жикгимонъту Третему [...] Были тые часы, наяснейшый милостивый г[о]с[по]д[а]ру королю, коли в томъ згромаженью а посполитован[ь]ю людскомъ, которое мы речью посполитою называем, не правомъ якимъ описанымъ або статутомъ, але только своимъ зданъемъ и уподобанъемъ владность свою г[о]с[по]д[а]ры и короли того света надъ людми ростегали. Але ижъ частокроть от пристойное своее повинности отступовали, а, на свой толко пожытокъ речы натегаючы, о сполное доброе всихъ мало дбали, оттул[ь] то было уросло, же люди, брыдечысе ихъ панованьемъ и звирхностю и не господарми, але тыранами оные называючы, на самом только статуте и праве описаномъ все беспеченство и доброе речы посполитое засажали. А прото онъ великий и зацный филозофъ греческий Арыстотелесъ поведилъ, же тамъ бельлуа, а по-нашому дикое звера, пануеть, где чоловекъ водлугъ уподобанья своего владность свою ростегаеть, а где опятъ право або статутъ гору маеть, там самъ богъ всимъ владнеть."

•
  1. ↑ Паводле паведамлення Пыпіна, працыт. у «Гісторыі Беларусі» Доўнар-Запольскага. Відаць, мелася на ўвазе гутарковая мова.
  2. ↑ У Северскай зямлі. Я. Станкевіч.
  3. ↑ Паводле прац Карскага, Станкевіча, Жураўскага і інш.
  4. ↑ Паводле (Яскевіч 2001).
  5. ↑ (Станкевіч 1954), С.48,49.
  6. ↑ (Жураўскі 1993).
  7. ↑ Якія раней азначаліся як «заходняя галіна сярэднерускіх дыялектаў», напр., Карскім.
  8. ↑ Змяшчэнне цэнтру ўплыву адбылося, не ў апошнюю чаргу, з прычыны разбуральных войнаў на ўсходніх землях ВКЛ на працягу 16 ст. (Станкевіч 1939).
  9. ↑ (Карскі 1893, 1903).
  10. ↑ (Доўнар 1926), частка 5, раздзел 7.
  11. ↑ 11,0 11,1 11,2 11,3 (Карскі 1903).
  12. ↑ Працыт. у Улащик Н. Введение в белорусско-литовское летописание. — М., 1985.
  13. ↑ Адзначана ў (Доўнар 1926), частка 3, раздзел 3. Некаторыя значнейшыя помнікі перыяду, на думку Жураўскага (Жураўскі 1993): дагавор Мсціслава Давыдавіча, князя смаленскага з Рыгай і Гоцкім берагам (6 дакументаў), грамата князя Гердэня (1264), граматы Ізяслава, князя полацкага (каля 1265), граматы Якава, епіскапа полацкага (каля 1300), грамата жыхароў Рыгі
  14. ↑ 14,0 14,1 14,2 14,3 (Жураўскі 1993).
  15. ↑ (Галенчанка 1988).
  16. ↑ Сучасная інтэрпрэтацыя слова руски, хоць і не выклікае пярэчанняў у беларускім мовазнаўстве, але аспрэчваецца ў гістарыяграфіі. Гл.далей: Праблема дэнамінацыі афіцыйнай мовы ВКЛ.
  17. ↑ Дачыненне забароны толькі да новых дакументаў падкрэслена Грыцкевічам. Альманах "Адраджэнне"...
  18. ↑ (Станкевіч 1954).
  19. ↑ (Анічэнка, Жураўскі 1988), (Будзько 2003).
  20. ↑ (Карскі 1893).
  21. ↑ 21,0 21,1 21,2 (Жураўскі 1978).
  22. ↑ Падаецца паводле цыт. у (Жураўскі 1978).
  23. ↑ (Будзько 2003), С.167.
  24. ↑ Хоць і сумлеўных з боку аргументацыі. (Будзько 2003), С.167.
  25. ↑ Пд. Бубновіч.
  26. ↑ 26,0 26,1 26,2 26,3 26,4 Паводле: Плотнікаў Б. А., Антанюк Л. А. Беларуская мова. Лінгвістычны кампендыум. — Мн. : Інтэрпрэссэрвіс, Кніжны Дом, 2003. — 672 с. ISBN 985-482-033-5, ISBN 985-428-614-2..
  27. ↑ У беларускім мовазнаўстве няма адзінай класіфікацыі пазычанняў. Адной з прапановаў з'яўляецца класіфікацыя А. М. Булыкі, якая вылучае 14 лексічна-семантычных разрадаў: грамадска-палітычная лексіка; юрыдычная лексіка; канцылярская лексіка; ваенная лексіка; сацыяльна-эканамічная лексіка; прафесійна-вытворчая лексіка; бытавая лексіка; лексіка, якая характарызуе чалавека ў фізічных, псіхалагічных, інтэлектуальных адносінах; лексіка, якая характарызуе прыроду ў бытавым і навуковым асвятленні; лексіка, звязаная з лічэннем і вымярэннем; лексіка, якая характарызуе навуку, культуру, мастацтва; рэлігійная лексіка; поліфункцыянальная лексіка; агульная лексіка. Пд. (Булыка 1980), як працыт. у Бубновіч.
  28. ↑ (Булыка 1980), С.213, як працыт. у Бубновіч, С.27.
  29. ↑ Бубновіч, С.28.
  30. ↑ Булыка, С.215, як працыт. у Бубновіч, С.28.
Літ.:
  • (Анічэнка, Жураўскі 1988) Анічэнка У. В., Жураўскі А. І. Беларуская лексіка ў выданнях Ф. Скарыны // Францыск Скарына і яго час. Энцыклапед. даведнік. – Мн. : БелЭн, 1988. ISBN 5-85700-003-3.
  • (Бубновіч 2000) Бубновіч І. І. Засваенне іншамоўных слоў беларускаю літаратурнаю моваю: Дапам. для студэнтаў філал. спецыяльнасцей выш. навуч. устаноў/Пад рэд. П. У. Сцяцко. — Гродна: ГрДУ, 2000. — 107 с. ISBN 985-417-165-5.
    • (Булыка 1980) Булыка А. М. Лексічныя запазычанні ў беларускай мове XIV-XVIII ст. — Мінск: Навука і тэхніка, 1980. — 256 с.
  • (Галенчанка 1988) Галенчанка Г. Я. Кнігадрукаванне ў Польшчы // Францыск Скарына і яго час. Энцыклапед. даведнік. – Мн. : БелЭн, 1988. ISBN 5-85700-003-3.
  • (Карскі 1893) Карский Е. Ф. Что такое древнее западнорусское наречие? // «Труды Девятого археологического съезда в Вильне, 1893», под ред. графини Уваровой и С. С. Слуцкого, т. II – М., 1897. – с. 62 – 70. In edition: Карский Е. Ф. Белорусы: 3 т. Т. 1 / Е. Ф. Карский / Уступны артыкул М. Г. Булахава, прадмова да першага тома і каментарыі В. М. Курцовай, А. У. Унучака, І. У. Чаквіна . – Мн. : БелЭн, 2006. – с. 495 – 504. ISBN 985-11-0360-8 (T.1), ISBN 985-11-0359-4.
  • (Карскі 1903) Карский, Е. Ф. Белорусы: 3 т. Т. 1 / Уступны артыкул М. Г. Булахава, прадмова да першага тома і каментарыі В. М. Курцовай, А. У. Унучака, І. У. Чаквіна. ; [Карскій. Бѣлоруссы. Т. I – Вильна, 1903] – Мн. : БелЭн, 2006. ISBN 985-11-0360-8 (Т.1), ISBN 985-11-0359-4.
  • (Станкевіч 1927) Ян Станкевіч. Беларуская Акадэмічная Конфэрэнцыя 14.—21.XI.1926 і яе працы дзеля рэформы беларускае абэцэды й правапісу (агульны агляд) [1927] // Станкевіч Я. Збор твораў у двух тамах. Т.1. — Мн. : Энцыклапедыкс, 2002. — 552 с. ISBN 985-6599-45-8 (т.1) С.223—235.
  • (Станкевіч 1930) Ян Станкевіч. Месца беларускага языка сярод іншых славянскіх языкоў і час яго ўзьніку [Вільня, 1930] // Станкевіч Я. Збор твораў у двух тамах. Т.1. — Мн. : Энцыклапедыкс, 2002. — 552 с. ISBN 985-6599-45-8 (т.1) С.223—235.
  • (Станкевіч 1939) Ян Станкевіч. Гісторыя беларускага языка [Вільня, 1939] // Станкевіч Я. Збор твораў у двух тамах. Т.1. — Мн. : Энцыклапедыкс, 2002. — 552 с. ISBN 985-6599-45-8 (т.1) С.373—375.
  • (Станкевіч 1954) Доля мовы беларускае (яе вонкашная гісторыя) у розныя пэрыяды гісторыі Беларусі [Нью-Йорк, 1954] // Станкевіч Я. Збор твораў у двух тамах. Т.2. — Мн. : Энцыклапедыкс, 2002. — 586 с. ISBN 985-6599-46-6 (т.2). С.48—60.
  • (Яскевіч 2001) Яскевіч А. А. Старабеларускія граматыкі: да праблемы агульнафілалагічнай цэласнасці. – 2-е выд. – Мн. : Беларуская навука, 2001. ISBN 985-08-0451-3.
  • (Жураўскі 1978) А. И. Журавский. Деловая письменность в системе старобелорусского литературного языка // Восточнославянское и общее языкознание. – М., 1978. – С. 185-191.
  • (Жураўскі 1993) Жураўскі А. І. Беларуская мова // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1. - Мн.: БелЭн, 1993.

[правіць] Спасылкі

Узята з "http://be.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0"

SEO Tools SEO Tools wymiana linkami tanie kredyty gotówkowe kreatyna Plaza 3 star hotel Los Angeles krynica noclegi Sejm Tyk