Горад Віцебск

Горад

Віцебск

Сцяг	Герб

Краіна	Беларусь
Каардынаты	55°11′ пн. ш. 30°10′ у. д. ^(G)
Плошча	96 км²
Насельніцтва	343,6 тыс. чалавек (2006)
Тэлефонны код	+375 212
Паштовы індэкс	210xxx
Аўтамабільны код	2

Віцебск

Віцебск на Вікісховішчы

ВІ́ЦЕБСК — горад абласнога падпарадкавання ў Беларусі, адміністрацыйны цэнтр Віцебскага раёна і Віцебскай вобласці, рацэ Заходняя Дзвіна пры ўпадзенні ў яе рэк Віцьба і рака Лучоса. У 300 км ад Мінска. Вузел чыгунак на Маскву, Санкт-Пецярбург, Оршу, Полацк і аўтамабільных дарог. Порт на р. Заходняя Дзвіна. Аэрапорт (пункт пропуску праз дзяржаўную мяжу). Непадалёк ад мяжы з Расіяй. Насельніцтва 343,6 тыс. чал. (2006).

[правіць] Гісторыя

У летапісах называецца Видбеск, Видебск, Витепеск, Витьбеск, у ням. летапісах — Вітэнбеке (лац. Vitenbeke)^[1]

[правіць] Заснаванне

Паводле падання з Віцебскага летапісу, заснаваны вял.кн. кіеўскай Вольгай у 974 годзе, але Вольга памёрла 11.7.969 году. Калі ўсёж-такі заснаванне Віцебска звязанае з дзейнасцю Вольгі, то паводле «Аповесці мінулых гадоў» у 947 годзе Вольга наведвала міжрэчча Заходняй Дзвіны і Дняпра і заснавала тут павосты для збору даніны, у т.л. на рэках Мста і Луга, магчыма тады быў заснаваны павост і на Віцьбе — Віцебск. Гэта не выключана, бо заснаванне павостаў Вольгай было яе агульнадзяржаўнай праграмай пасля забойства яе мужа Ігара падчас збору празмернай даніны з драўлянаў, а віцебскае месца знаходзілася на важнейшых гандлёвых шляхах, што было удалым месцам для збору як даніны з тутэйшых плямёнаў так і мытаў. Магчыма складальнік Віцебскага летапісу пераблытаў цыфры, перапісваючы з больш ранняй крыніцы і атрымаў 974 замест 947, магчыма блатаніну ўнеслі яшчэ да яго ранейшыя перапісчыкі, але і магчыма што гэта проста неверагоднае паданне.

У першыню згадваецца ў 1021 годзе, калі разам з Усвятам быў перададзены вял.кн. кіеўскім Яраславам Уладзіміравічам полацкаму князю Брачыславу Ізяславічу пры заключэнні міру. Горад атрымаў назву ад р. Віцьба, на беразе якой ўзнік. З 1101 — цэнтр Віцебскага княства, першы князь Святаслаў Усяславіч, пазней горадам і княствам валодалі яго нашчадкі Васількавічы. У 12—13 ст. цэнтр на гандлёвым шляху па Заходняй Дзвіне. З 1321 году ў складзе ВКЛ, адзін з сыноў вял.кн. Гедзіміна Альгерд пабраўся шлюбам (1318) з адзінай дачкой апошняга віцебскага князя Марыяй, а пасля смерці цесця (1321) сам стаў віцебскім князем. Да 1351 у Віцебску пабудаваныя каменныя Верхні і Ніжні замкі, княскі палац. У 15—16 ст. — буйны гандлёвы і рамесны цэнтр; у 1441 названы ў ліку 15 найбуйнейшых гарадоў ВКЛ. У пач. 16 ст. — цэнтр Віцебскага ваяводства (староства). У выніку войнаў 16—18 ст. неаднаразова спалены і зруйнавы. У 1597 горад атрымаў магдэбургскае права і герб. Пасля Віцебскага паўстання (1623) пазбаўлены магдэбургскага права (адноўлена ў 1644) і іншых прывілеяў. У 14—18 ст. у Віцебску пры праваслаўных, каталіцкіх і пратэстанцкіх храмах і манастырах дзейнічалі школы. Ва 2-й пал. 18 ст. стаў 2-ім па велічыні (пасля Магілёва) горадам на тэрыторыі сучаснай Беларусі. З 1772 у складзе Расіі, 1772—1777 цэнтр Віцебскай правінцыі, з 1796 цэнтр Беларускай, з 1802 — Віцебскай губерніі. У 1781 зацверджаны новы герб Віцебска з «Пагоняй». У 19 ст. паскорылася развіццё рамяства. У 1866 праз Віцебск пракладзеная Рыга-Арлоўская чыгунка, пазней чыгуначныя лініі злучылі горад з Масквой, Брэстам, Пецярбургам і Кіевам. З 1919 Віцебск у складзе РСФСР. З 1924 у БССР, цэнтр раёна, у 1924—1930 акругі, з 1938 — Віцебскай вобласці. У Вялікую Айчынную вайну цалкам разбураны.

[правіць] Дэмаграфія

2005 — 342,7 тыс. чал.
2006 — 343,6 тыс. чал.

[правіць] Эканоміка

Прадпрыемствы машынабудавання і металаапрацоўкі, лёгкай, хімічнай, харчовай, дрэваапрацоўчай прамысловасці, па вытворчасці будаўнічых матэрыялаў і інш. Віцебск — перспектыўны цэнтр турызму Беларусі міжнароднага значэння. Гасцініцы: «Ветразь», «Дзвіна», «Лучоса», «Эрыдан», гасцініца навучальнага цэнтра прафсаюзаў; гасцінічны комплекс «Віцебск». У межах гарадской забудовы Віцебска функцыянуюць 5 санаторыяў-прафілакторыяў, у т.л. «Бадзёрасць».

[правіць] Культура

Віцебскі абласны краязнаўчы музей, Віцебскі абласны мастацкі музей, Віцебскі музей Марка Шагала, Віцебскі гарадскі музей воінаў-інтэрнацыяналістаў, Віцебскі літаратурны музей, Віцебскі абласны музей М. Ф. Шмырова, Віцебскі музей прыватных калекцый.

Батанічны сад.

Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Я. Коласа, Беларускі тэатр «Лялька». Абласная філармонія. У горадзе праводзяцца больш 30 фестываляў, сярод іх найболей вядомыя «Славянскі базар у Віцебску», імя І. І. Салерцінскага, бальных і спартыўных танцаў «Вясновыя россыпы», «Парад надзей», «Віцебская сняжынка», аўтарскай песні «Віцебскі лістапад» і інш. Віцебскі палац спорту. Віцебскі цэнтральны спартовы комплекс.

[правіць] Выдатныя мясціны

Як помнік горадабудаўніцтва 16—18 ст. захоўваецца гісторыка-архітэктурная зона з фрагментамі забудовы вуліц, жылымі дамамі, будынкамі грамадзянскіх устаноў 18 — пач. 20 ст.

Верхні замак, Ніжні замак, Узгорскі замак, Задунайская слабада, Заручайская слабада — помнікі археалогіі
Віцебская Дабравешчанская царква
Віцебскі Пакроўскі сабор
Віцебская Успенская царква
Віцебская Пакроўская (Казанская) царква
Віцебскі касцёл святой Варвары
Віцебская ратуша
будынак Віцебскага банка
будынак Віцебскага духоўнага вучылішча
будынак Віцебскага акруговага суда
Віцебскі гарадскі сядзібны дом
Віцебскі палац губернатара
Віцебскае епархіяльнае жаночае вучылішча

[правіць] Вядомыя асобы

Я. Буль (19 ст.), беларускі паэт
Ф. Князькін, польскі драматург
А. Багатыроў, народны артыст Беларусі, кампазітар
М. Фрадкін, савецкі кампазітар

•

↑ Хроніка Вартберга.

Літ.:

Любезный мне город Витебск…. Мемуары и документы. Конец XVIII — начало XIX в. / Вступ. ст., науч., коммент., сост., публ. В. А. Шишанова. Мн.: Асобны Дах, 2005. 40 с.