|
|
Wikipedia:Ortografía consensuata
De Biquipedia
Ista pachina estiore pensata ta amostrar os colaboradors nuebos e beteranos una coleizión de normas ortograficas que han estato consensuatas á ista pachina de debate, per mans d'os diferents usuarios de Biquipedia. l'Obchetibo d'ista combenzión ye suplir a manca probisional d'una ortografía comuna ta l'aragonés que pueda aplicar-se-ie aintro d'a Wikipedia en a nuestra fabla, ta que l'usuario sepa que cuan os suyos articlos no sían fetos á baixo d'era, pueden beyer-se adaitatos en cualsiquier momento.
A bichenzia d'ista ortografía ye unicament probisional, en espera que l'Academia de l'aragonés en promulgue una nueba, e cal mirar-se-la como á consello, que no pas una obligazión ta os usuarios. Wikipedia en aragonés, como totas as Wikipedias, ye una enziclopedia libre e sin de guaire normas taxatibas, mas que se combida es usuarios á tener ista ortografía en cuenta en pro d'a cualidat final e omochenia d'os articlos escritos.
A descusión d'ista pachina no ye feta habil per l'inte, pero se puet consultar e descutir a normatiba á ra pachina de debate d'on en bién o consenso amostrato astí: Wikipedia:Uso d'a luenga/Ortografía
Ta solbentar dandalos, puez consultar a pachina d'antis u también dreitar-te ta cualsiquier d'es correutors ortograficos de Biquipedia, que trobarás astí: Wikipedia:Colla de correutors
[editar] Combenzions consensuatas
Ista pachina estiore pensata ta amostrar os colaboradors nuebos e beteranos una coleizión de normas ortograficas que han estato consensuatas á ista pachina de debate, per mans d'os diferents usuarios de Biquipedia. l'Obchetibo d'ista combenzión ye suplir a manca probisional d'una ortografía comuna ta l'aragonés que pueda aplicar-se-ie aintro d'a Wikipedia en a nuestra fabla, ta que l'usuario sepa que cuan os suyos articlos no sían fetos á baixo d'era, pueden beyer-se adaitatos en cualsiquier momento.
A bichenzia d'ista ortografía ye unicament probisional, en espera que l'Academia de l'aragonés en promulgue una nueba, e cal mirar-se-la como á consello, que no pas una obligazión ta os usuarios. Wikipedia en aragonés, como totas as Wikipedias, ye una enziclopedia libre e sin de guaire normas taxatibas, mas que se combida es usuarios á tener ista ortografía en cuenta en pro d'a cualidat final e omochenia d'os articlos escritos.
A descusión d'ista pachina no ye feta habil per l'inte, pero se puet consultar e descutir a normatiba á ra pachina de debate d'on en bién o consenso amostrato astí: Wikipedia:Uso d'a luenga/Ortografía
Ta solbentar dandalos, puez consultar a pachina d'antis u también dreitar-te ta cualsiquier d'es correutors ortograficos de Biquipedia, que trobarás astí: Wikipedia:Colla de correutors
[editar] Combenzions consensuatas
[editar] Soztituzión cheneralizata d'a conchunzión copulatiba "Y" per "E"
|
Yeba un tema de luén debatito que ra conchunzión aragonesa moderna abiés d'estar "Y", cuan s'eba feto patent que á trabiés d'a istoria á prou documentos aparix como á "E" e enacara como á "ET". De Biquipedia mos emos dezidito per aconsellar l'uso d'a forma "E", més chenuina e etimolochicament aragonesa, per mal que cheneralment se prenunzie "I". A exzeizión se troba en o dialeuto belsetán, á on encara güei se puet trobar a forma "E" con prou bichenzia. Es argumentos datos á fabor d'esta forma son es unos que eban ya dato altras organizazions, como o Consello d'a Fabla Aragonesa e ro suyo Consello Asesor:
[editar] Argumentazions e usos
Argumentos esgrimitos per diferents organizazions, e compartitos per Biquipedia:
-
- A forma e ye a preferenzia normatiba de a conchunzión copulatiba en aragonés literario en os rechistros formals; manimenos, puede almitir-se o emplego d’y en testos que reflexen rechistros orals e coloquials u emplegos dialeutals.
- e el chustifica dezindo:
- D’alcuerdo con a decumentazión istorica, de testos meyebals, de testos de os sieglos XVII-XX e autuals, se deduze que a forma chenuina ye en aragonés e. Antimás l’uso sistematico d’e en l’aragonés de a bal de Bielsa contrimuestra que ye agora encara popular. Manimenos, a forma cheneralizata d’emplego popular autual ye y [i], escrito con y griega d’alcuerdo con os puntos 1.3.2. e 2.15.2 de as Normas graficas [encara que a traza d’escritura ye á ormino i latina en escritos populars e ista ye una custión que caldrá considerar más adebán], por o que en testos que reflexen emplegos orals, rechistros dialeutals e coloquials puede emplegar-se a forma y (d’alcuerdo con as Normas graficas). Pero se consella emplegar a forma e en os rechistros formals (academicos, almenistratibos, de caráuter clasico, ez.).
- Como bibliografía, fa menzión d'un articlo: Ch. TOMÁS e Ch.R. USÓN: “Uso e perbibenzia d’a conchunzión copulatiba e en aragonés”, Luenga & Fablas, 4 (2000) pp. 107-121. (Á ixe articlo se beye que l'uso d'a E no ye estato unicamén belsetán, e que se gosaba á emplegar en tot u buena parti d'o territorio)
- La Sociedat Lingüistica Aragonesa, que esfiende como prou bien sapez una altra ortografía més romanicamén etimolochica, tamién pareix decantar-se per la E. Isto ye el que diz:
-
- La conjunción copulativa histórica en aragonés y benasqués es e < ET. Sin embargo su uso actual se reduce al habla de Bielsa, por lo que se leerá normalmente i, de manera similar, por ejemplo, a lo que sucede en el galaico-portugués.
|
Argumentos aportatos per o compañero Estrolicador
A conclusión cheneral ye que, tal como se fa en o galaico-portugués, cal escribir "e" anque dimpués se prenunzie "http://an.wikipedia.org/i/". Azeptato per a comunidat á partir de chunio d'o 2007.
|
[editar] Soztituzión cheneralizata d'a conchunzión dischuntiba "O" per "U"
|
Debant de posibles dandalos con l'emplego d'una conchunzión dischuntiba més semilar á ra fonetica "ó", per manca d'altras proposizions parellanas á redol d'ista cuestión, de Biquipedia se recomienda l'emplego d'a forma "u" que feban serbir o Consello d'a Fabla Aragonesa e altras organizazions. A forma "ó" no s'aconsella pues, e se considera que puet ser una forma de castellanizazión con poca penetranzia en a fabla aragonesa. Azeptato per a comunidat á partir de chunio d'o 2007.
|
[editar] Emplego de "-T" dezaga de parolas rematatas en "-á", "-é" u "-ú"
|
Mutas parolas de l'aragonés rematan en bocals tonicas en as formas "-é, "-á, "-ú", pero ye només perque s'han perditas as Ts finals d'a desinenzia en prenunziar. En Biquipedia consideramos, como también han feto bels autors, que ixa T abría de ser present, como en ye en oczitán, franzés u catalán, luengas as dos primeras en as cualas se da una forma semilar d'elisión. Son ixemplos d'ista mena de parolas es deminutibos masculins: bediello > bedellet /bedellé/, as cualidaz: irritabilidat, bezindat, lonchitut... e nomes de cosas como Ziudat. A carauteristica cheneral de totas eras ye que fan es plurals en -z: lonchitut > lonchituz, ziudat > ziudaz, bedellet > bedellez.
[editar] Argumentazions e usos
Formas:
- A forma d'es deminutibos masculins rematando en "-et" per cuentas d'"é" bién de més luén. Deribatos e relatibos fan fuerza en a fabor d'ixa forma: bedellet > bedelleta. Os plurals se farán enta debant como á "-z"; bedellez. Esto ye cheneral ta toz es dialeutos, con l'unica exzeizión d'o benasqués, que en os plurals prenunziará "-ts" per cuentas de -z, como ye abitual en a suya fonetica, anque ixa z será igualment escrita en fabor d'a unidat d'a luenga, encara que toz conoixemos as particularidaz d'a fabla patuesa.
- A forma rematada en "-á" e "-ú" no son recomendatas. Se recomiena emplegar as formas rematadas en t. Ziudat, bezindat, lonchitut... fendo-se-ne os plurals como en o caso anterior, rematatos en -z. Exzeizión escrita, también, ta ro benasqués, anque no prenunziata. Paraz cuenta: Calatayú ye un toponimo con una etimolochía diferent, e no obeixe ista norma.
l'Orichen etimolochico ye una terminazión "-ettu" d'o latín en o caso d'os deminutibos masculins, e -t (-ate, -ete) en as altras formas. Asinas, se chustifica etimolochicament a norma.
|
Azeptato per a comunidat á partir de chunio de 2007.
|
[editar] Emplego de "NT" en as terminazions "ÁN" "ÉN" e plurals
|
Parolas que en aragonés s'han feto rematar en "-án" u "-én" dend'as normas de Uesca d'o 1987, s'ha dito de fer rematanzas més aucordes con a etimolochía suya escribindo-las con T (no prenunziata) á ro final. Seriban á baixo d'ista norma totas as formas cherundoides d'adchetibos (caminant, abitant, etz), e os alberbios de manera (naturalment, etz.). Sustantibos como "chent" quedan sozchetos á ista norma.
[editar] Argumentazions e usos
Formas:
- As formas cherundiformes tienen á sobent deribatos como as formas femeninas de bels charrars: caminanta, dominanta, que amuestran a presenzia d'ixa T. También a prenunzia d'una forma nte (anque no s'escribirá ixa e) en bels dialeutos. Os pluras cal que se faigan con -nts en toz os dialeutos e bariedaz de l'aragonés, anque como en os singulars no se prenunzie.
- Os alberbios de manera rematan en -nt ta fer coderenzia con os dialeutos á on encara se diz a e final. Naturalment, que en ansotán, fobán u semontanés s'ha trobato á sabelas begadas como á naturalmente. A e no s'escribirá se no ye que s'esté fendo una ixemplificazión explizita d'a bariedat dialeutal.
|
Azeptato per a comunidat á partir de chunio de 2007.
|
[editar] Partizipios en "-ato"
|
Os partizipios de l'aragonés teneban d'anticos una forma siempre feta en -ato, -eto, -ito (e -uto) que només ha plegato ent'es nuestros días en charres como o belsetán u casos isolatos en altras formas de Sobrarbe. A mayoría de dialeutos han suabizato a T tipicament aragonesa á fabor d'una D més castellanoide, que con o paso d'os tiempos ha plegato á fer-se, d'"-ado", ta "-au", que corresponde con a forma femenina "-ada". En Biquipedia s'aconsella l'emplego d'a rematanza -ato, -ata ta os partizipios, més que no as formas -au -ada, que s'irán correxindo progresibament. Azeptato per a comunidat á partir de chulio de 2007.
|
|